तित्तिरजातकम्

गृध्रकूटे भिक्षवः देवदत्तस्य बुद्धहननाय पुनः पुनः कृतान् प्रयत्नान् चर्चयन्ति स्म। भगवान् बुद्धः अवदत् यत् देवदत्तः अपि पुराकाले एवम् एव तं नाशयितुम् अयतत, तथा सिद्धये हिमालये एकस्य आश्रमस्य कथां कथितवान्।

हिमालये एकः प्रख्यातः ब्राह्मणगुरुः पञ्चशतैः युवभिः शिष्यैः सह आश्रमम् अधारयत्। समीपे निवसन् वन्यः तित्तिरः दिने दिने समीपे स्थित्वा श्रवणमात्रेण प्रत्येकं पाठम् आत्मसात्कृतवान्, औपचारिकशिक्षाम् अलब्ध्वा एव त्रयाणां वेदानां पारगतः अभवत्। वृद्धे गुरौ दिवङ्गते सति तित्तिरः स्वयम् आचार्यपदम् अधारयत्। स पक्षी यत् शिक्षितवान् तस्मात् शिष्याः देशे इतीव प्रख्याताः अभवन् यत् ते तं पश्चात् शुद्धया कृतज्ञतया सम्मानेन च स्वर्णपञ्जरे अरक्षन्।

समीपे एका गोधा स्वकीयैः द्वाभ्यां शिशुभ्यां सह निवसति स्म, आश्रमस्य प्रसिद्धया उष्णतया आगन्तुकान् स्वागतं करोति स्म। यदा उत्सवः पञ्चशतान् शिष्यान् दूरं नीतवान्, तदा एकः परिव्राजकः संन्यासी आगतः, यः बाह्यतः वल्कलवस्त्रैः जटाभिः च धार्मिकः, परन्तु अन्तः शून्यः आसीत्; गोधा तस्य यथार्थरूपे किमपि सन्देहं विनैव तस्य आतिथ्यं कृतवती।

अरक्षितेषु प्रदेशेषु एकाकी मिथ्यासंन्यासी गोधायाः द्वौ शिशू हत्वा भक्षितवान्, ततः वत्सम्, ततः गाम् अपि। अन्ते सः विश्वस्तं तित्तिरं समीपं प्रलोभ्य गृहीत्वा भक्षितवान्, यस्मिन् आश्रमे तस्य स्वागतम् आसीत्, तत्र जीवितं लगभग किमपि न अवशिष्टम्।

यदा शिष्याः प्रत्यागताः गुरुं विहीनं दृष्टवन्तः, तदा समीपस्थः व्याघ्रः, यः अपि तस्मिन् बुद्धिमति पक्षिणि स्नेहं धारयति स्म, सिंहेन सह मिलित्वा लक्षितवान् यत् पक्षी दिनानि यावत् न दृष्टः। सिंहेन तित्तिरस्य अनागमनस्य कारणं ज्ञातुं प्रेषितः व्याघ्रः संन्यासिनं निद्रितम् अपश्यत्, तस्य जटासु अद्यापि तित्तिरपक्षाणि लग्नानि आसन्, यत् तस्य कृत्यस्य स्पष्टं प्रमाणम्। पादप्रहारेण जागरितः सः प्रथमं सर्वं निषिद्धवान्, ततः अन्यहत्याः स्वीकृतवान्, परन्तु तित्तिरहननम् अस्वीकृतवान्; व्याघ्रः अविश्वस्तः तं तस्य वनस्य शासकं सिंहं प्रति नीतवान्।

सिंहः कम्पमानं संन्यासिनं पद्येन प्रश्नितवान्। यदा सः अन्ततः तित्तिरेण सह गोधाशिशूनाम्, वत्सस्य, गोः च हननं स्वीकृतवान्, तदा सिंहः तं मोचयितुम् इच्छुकः आसीत्। परन्तु व्याघ्रः तत् न अङ्गीकृतवान्: सः मिथ्यासंन्यासिनं दन्तैः विदीर्णवान्, यत् अवशिष्टम् आसीत् तत् च गर्ते निखनितवान्, तस्य जीवनं तत्रैव समाप्तं कृतवान् यत्र तस्य अपराधाः कृताः आसन्।

युवाः शिष्याः स्वप्रियं गुरुं विहीनं दृष्ट्वा तस्य यत् किञ्चित् पुनरुद्धर्तुं शक्यते तस्योपरि स्मारकं निर्मितवन्तः, तं पक्षिणं शोचन्तः यस्य प्रज्ञा तेषां स्वमानवगुरोः मृत्युम् अतिक्रम्य स्थिता आसीत्। बुद्धः शिक्षणस्य समापनं देवदत्तम् एव सः मिथ्यासंन्यासी, किसागोतमीं सा गोधा यस्याः शिशवः पाखण्डिनः प्रथमशिकाराः आसन्, मौद्गल्यायनं सः व्याघ्रः यः अपराधम् अनावृतवान्, शारिपुत्रं च सः सिंहः यः तस्य न्यायं कृतवान् इति नामनिर्देशेन कृतवान्। काश्यपः, सः अवदत्, सः मूलः ब्राह्मणगुरुः आसीत् यस्य उपदेशाः तित्तिरेण केवलं श्रवणेन प्रथमं शिक्षिताः। स्वयं सः, अवदत्, तित्तिरः आसीत्। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसंख्या ४३८ इति अभिलिखिता अस्ति।

मिथ्यासंन्यासिनः वल्कलवस्त्राणि जटाश्च केवलं बाह्यरूपेण विचारयितृणां समक्षं तं पवित्रं सूचयन्ति स्म, तथा च स एव वेषः प्रथमस्थाने गोधां बिना प्रश्नेन तं स्वागतं कर्तुं प्रेरितवान्। तस्य अपराधाः तस्य संन्यासवेषस्य विरुद्धं न, अपि तु तेन लब्धेन विश्वासेन सम्भवाः अभवन्। यं प्रारूपं बुद्धः स्वभिक्षुभिः देवदत्तस्य तेषु अनेकजन्मसु पुनः पुनः कृतेषु विश्वासघातेषु अभिज्ञातुम् इच्छति स्म, तदेव एतत् प्रारूपम् आसीत्।

तित्तिरस्य स्वशिक्षणमार्गः, औपचारिकशिक्षायाः स्थाने निकटश्रवणेन वेदानाम् आत्मसात्करणम्, प्रतिबिम्बति यथा तस्य प्रज्ञा गुरोः मृत्युपश्चात् पञ्चशतमानवशिष्येषु अग्रे सञ्चरिता। अस्यां कथायां ज्ञानं प्रजातीनां मध्ये तथा मृत्योः अन्तरालस्यापि पारे स्वतन्त्रतया प्रवहति, यत् सूचयति यत् सत्या अवगतिः तस्य एव अस्ति यः वास्तविकं ध्यानं ददाति, न केवलं तस्य यः गुरुपीठे उपविशति।