चतुष्पोषथिकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने निवसन् खुद्दकनिकायस्य जातकसंग्रहे एकचत्वारिंशदधिकचतुःशततमं (४४१) जातकम् अकथयत्, यदा भिक्षवः तस्य वादकौशलस्य तथा प्रतिवादिनं तर्केण निरुत्तरीकर्तुं तस्य शक्तेः प्रशंसाम् अकुर्वन्। भगवान् तान् अवदत् यत् एषा प्रज्ञा तस्य कृते नूतना नासीत्, यतः पूर्वजन्मनि कृष्णपर्वतस्य शिखरे प्रज्ञावान् मन्त्री विधुररूपेण सः स्वतर्कबलेन भयङ्करं यक्षसेनापतिं पूर्णकं परिवर्तितवान् निरुत्तरं च कृतवान्। चतुर्णाम् उपोसथानां पालनस्य इयं कथा तस्या विस्तृततरकथायाः आरम्भिकः प्रसङ्गः अस्ति।

पुरा वाराणस्यां चत्वारः धनिनः ब्राह्मणगृहस्थाः निवसन्ति स्म, ये बाल्यात् एव घनिष्ठमित्राणि आसन्, ये इन्द्रियसुखेषु निहितां वेदनाम् एकत्र अवगतवन्तः। स्वसुखदायकानि गृहाणि त्यक्त्वा ते चत्वारः हिमालयं गत्वा तपस्विजीवनम् अगृह्णन्, ध्याने एतावत् निपुणाः अभवन् यत् प्रत्येकः दिवसस्य समये दूरस्थान् अधिकभव्यान् लोकान् गन्तुं शक्तिं लेभे।

यदा लवणस्य मसालानां च आवश्यकता तान् अङ्गदेशस्य कालचम्पानगर्याम् आनयत्, तदा चत्वारः स्थानीयाः गृहस्थाः तेषां गरिमामयं स्वरूपं दृष्ट्वा प्रभाविताः अभवन्, प्रत्येकं तपस्विनं प्रतिदिनं भोजनं उपवने निवासं च दत्तवन्तः। भोजनानन्तरं प्रत्येकः तपस्वी भिन्नं लोकं गत्वा दिनं यापयति स्म: एकः त्रायस्त्रिंशद्-स्वर्गं गच्छति स्म, एकः नागलोकं, एकः सुपर्णलोकं, एकः कुरुवंशस्य राजा धनञ्जयस्य, यस्मात् कोरव्यनृपाः स्वनाम प्राप्नुवन्, विहारोद्यानं च। प्रत्येकसंध्यायां तपस्वी प्रत्यागत्य स्वाश्रयदात्रे यत् वैभवं दृष्टं तद् वर्णयति स्म, प्रत्येकः गृहस्थः गभीरं प्रभावितः सन् तादृशे लोके पुनर्जन्मप्राप्त्यर्थं सत्कर्माणि कर्तुं सङ्कल्पयति स्म।

यदा तेषां जीवनं समाप्तम् अभवत्, तदा प्रत्येकस्य गृहस्थस्य अभिलाषा यथावत् फलिता। प्रथमः देवराजः शक्रत्वेन पुनर्जातः। द्वितीयः नागलोके स्वपत्न्या दरबारेण च सह वरुणनामकः नागराजः अभवत्। तृतीयः सिम्बलीसरोवरसमीपे प्रासादे निवसन् सुपर्णानां महागरुडानां राजा अभवत्। चतुर्थः कुरुदेशे राजा धनञ्जयस्य रानीगर्भात् पुत्रत्वेन गर्भे आगत्य कालेन तस्यैव सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। ये चत्वारः तपस्विनः तान् उपदिष्टवन्तः, ते स्वयं च अधिकतरं ऊर्ध्वं ब्रह्मलोके पुनर्जाताः।

चतुर्थः मित्रं, यः अधुना कुरूणां राजा धनञ्जयरूपेण शासति स्म, धर्मेण राज्यं करोति स्म, द्यूतक्रीडायां कौशलाय प्रसिद्धः आसीत्, सर्वेषु विषयेषु च स्वमन्त्रिणः विधुरस्य परामर्शे अवलम्बते स्म। विधुरः तं दाने, शीले, उपोसथव्रतानां निष्ठापूर्णपालने च मार्गदर्शितवान्।

एकस्मिन् उपोसथदिने शक्रः, वरुणः, सुपर्णराजः, धनञ्जयश्च चत्वारः स्वस्वलोके व्रतं पालयितुं सङ्कल्पितवन्तः, परं प्रत्येकः स्वस्थाने शान्तिपूर्णं पालनं प्रति किञ्चित् बाधां प्राप्तवान्। अनुकूलतरं स्थानम् अन्विषन्तः चत्वारः संयोगवशात् तस्मिन् एव उपवने आगतवन्तः यत्र तेषां पूर्वगुरवः कदाचित् निवसितवन्तः आसन्, प्रत्येकः तत्र दिनपर्यन्तं स्वध्याने स्थितः।

सायंकाले यदा चत्वारः राजकीयसरोवरस्य समीपे ध्यानात् उत्थिताः, तदा ते स्वपूर्वमैत्र्या परस्परं परिचिताः अभवन् तथा स्नेहेन अभिवादनं कृतवन्तः। शक्रः प्रस्तावितवान् यत् यतः चत्वारः अधुना स्वस्वक्षेत्रेषु राजानः सन्ति, अतः प्रत्येकः स्वयं यस्मिन् गुणे अन्येभ्यः श्रेष्ठः अस्ति तं गुणं कथयेत्। वरुणः क्षमायाः दावम् अकरोत्, यतः सः सुपर्णानां प्रति—ये तस्य स्वाभाविकाः शत्रवः पारम्परिकाः च आहाराः आसन्—कदापि क्रोधं न करोति स्म। सुपर्णराजः संयमस्य दावम् अकरोत्, यतः उपयुक्ते आहारे समीपे सत्यपि सः स्वनियमं न भङ्क्तुं क्षुधां सहते स्म। शक्रः त्यागस्य दावम् अकरोत्, यतः सः मनुष्यलोके स्वव्रतं पालयितुं स्वर्गस्य सर्वान् सुखान् त्यक्तवान् आसीत्। धनञ्जयः विरक्तेः दावम् अकरोत्, यतः सः एकान्ते स्वं पालयितुं स्वसम्पूर्णं दरबारं षोडशसहस्र-नर्तकीः च त्यक्तवान् आसीत्।

कः गुणः सर्वोत्तमः इति निर्णेतुम् असमर्थाः चत्वारः राजानः स्वविवादं विधुरं प्रति नेतुं सम्मताः अभवन्, यस्य प्रज्ञां धनञ्जयः सर्वेभ्यः अधिकं प्रशंसति स्म। ते सभागृहं गत्वा तस्य समक्षं स्वदावान् स्थापितवन्तः। विधुरः प्रत्येकं स्वतर्कं पुनः कथयितुं पृष्टवान्, चतुर्णां श्रुत्वा सः कमपि अन्यस्मात् उन्नतं न घोषितवान्। अपि तु सः अवदत् यत् तेषां सर्वे वचनाः सुष्ठु उक्ताः, यस्मिन् पुरुषे क्षमा, संयमः, त्यागः, विरक्तिश्च चक्रस्य नाभौ सन्निविष्टानाम् अराणाम् इव समानरूपेण संयुक्ताः, स एव यथार्थं तपस्वी इति अभिधातुं योग्यः।

विधुरः तेषां विवादं न एकं गुणम् अन्यस्मात् श्रेष्ठं मन्यमानः, अपि तु चत्वारः गुणाः एकं पूर्णं चक्रं कथं पूरयन्ति इति दर्शयित्वा सुलझितवान् इति प्रसन्नाः चत्वारः राजानः तं दिव्यवस्त्रैः, सुवर्णमालाभिः, बहुमूल्यैः रत्नैः, सहस्रगोभिश्च प्रचुरं पुरस्कृतवन्तः, यया प्रज्ञया तेषां प्रतिस्पर्धा साझा अवगमे परिवर्तिता, तस्याः प्रज्ञायाः सम्मानं कुर्वन्तः।

विधुरचक्रस्य इयं आरम्भिका कथा, यां 'चतुरुपोसथ' इति 'चतुर्विधोपोसथ' इति स्मरन्ति, शिक्षयति यत् नैतिकव्रतानां पालनेन संवर्धिताः गुणाः परस्परं विनिमेय-प्रतिस्पर्धिनः न, अपि तु एकस्य चरित्रस्य पूरकाः अङ्गाः सन्ति, प्रत्येकः अन्यस्य समर्थनाय अपेक्षितः। बुद्धः इमां विशेषतया स्मरति स्म यत् सः दर्शयेत् यत् तर्कपूर्णे वादविवादे तस्य स्वयं कौशलं—यत् जेतवनस्य भिक्षून् एतावत् प्रभावितवत्—सैव क्षमता आसीत् यस्याः उपयोगं विधुरः एकदा चतुर्णां गर्विष्ठानां राज्ञां समन्वयाय कृतवान्, तथैव तस्यैव प्रज्ञया अन्यस्मिन् प्रसङ्गे यक्षं पुण्णकम् अपि निरुत्तरं कृतवान्। इयं शिक्षा प्रत्येकस्य समुदायस्य कृते स्थायिनी तिष्ठति: सत्यनिष्ठानां सदाचारिणां मध्ये विवादः प्रायः कमपि विजेतारं घोषयित्वा न, अपि तु प्रत्येकस्य व्यक्तेः गुणः बृहत्तरे साझे चक्रे कथं सम्यक् स्थाप्यते इति दर्शयित्वा सुलझति।