क्षुल्लबोधिजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः अट्ठकथायाम् उक्तं यथा जातकसंख्यां ४४३ कथितवान्। इयं कथा प्रव्रजितोऽपि स्वावेगान् संयन्तुम् अशक्तस्य कस्यचित् भिक्षोः विषये अस्ति। सः शीघ्रं प्रद्विष्टः सहसा च कुपितः आसीत्। बुद्धः तं समाहूय अवदत् यत् पुरातनाः प्राज्ञाः, ये बुद्धस्य अनुयायिनः अपि न आसन्, क्रोधं जितवन्तः आसन्निति। ततः सः पूर्वजन्मनः कथां कथयामास।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यमकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः समृद्धस्य ब्राह्मणकुलस्य जन्म लब्ध्वा बोधिकुमार इति नाम्ना अभवत्। सः अध्ययनं कृतवान्, तस्य मातापितरौ योग्यकुलस्य कन्यया सह तस्य विवाहं व्यवस्थापितवन्तौ। तौ उभौ अपि विवाहं नेच्छतः स्म। अट्ठकथा कथयति यत् तौ अतिशुद्धौ आस्ताम् यत् तौ कदापि एकशय्यायां न शयितवन्तौ। तौ गृहं सह अपालयताम्, उभौ च ब्रह्मचर्यजीवनस्य अभिलाषिणौ आस्ताम्।

मातापितरौ मृतौ सतौ, तौ दम्पती स्वीयं दायं त्यक्त्वा सह प्रव्रजितौ। तौ हिमालये दशवर्षाणि वन्यफलैः जीवितवन्तौ। ततः लवणं सुगन्धद्रव्याणि च अन्वेष्टुं मनुष्यलोकं प्रत्यवरुह्य, कालान्तरे वाराणसीं प्राप्य राजकीये उद्याने निवासम् अकुरुताम्।

वाराणस्याः राजा उद्यानम् आगत्य तां तापसीं दृष्टवान्। तस्याः सौन्दर्येण सः मोहितः प्रेम्णा कम्पमानश्च अभवत्। सः बोधिसत्त्वं पृष्टवान् यत् इयं स्त्री तव कः भवतीति। बोधिसत्त्वः प्रत्यवदत् यत् सा एकदा तस्य पत्नी आसीदिति। ततः राजा गाथया पृष्टवान् यत् यदि कश्चित् तां गृहीत्वा नयेत् तर्हि तापसः किं करिष्यतीति। बोधिसत्त्वः अपि गाथया प्रत्यवदत् यत् क्रोधः यदा उत्पद्यते तदा सः अल्पावस्थायामेव निग्रहणीयः, यथा वर्षा रजः उपशमयति।

राजा न परावर्ततः। सः तां राजप्रासादं नेतुम् आज्ञापयत्, यद्यपि सा तत्र विरुध्य आक्रन्दत्। प्रासादे सः तस्याः सत्कारम् अकरोत्, परं सा तान् सत्कारान् नाङ्गीकृतवती। सा तु एकाकिनः जीवनस्य प्रशंसाम् अकरोत्।

एतस्मिन्नेव काले बोधिसत्त्वः उद्याने उपविश्य स्वकीयं चीवरं सीव्यन् आसीत्। यथा अट्ठकथा स्वीकरोति, तस्य मनसि क्रोधः उदपद्यत, परं सः तं तत्क्षणम् एव, अल्पावस्थायामेव मैत्रीभावनया शमितवान्।

राजा प्रत्यागत्य तं तत्रैव दृष्टवान्। राजा अवदत् यत् तस्य मौनं निगृहीतः क्रोधः एव भवेत्। बोधिसत्त्वः प्रत्यवदत् यत् तस्य क्रोधः वस्तुतः आरब्धः आसीत् इति सः अनुभूतवान्, तं च शमितवान् इति।

राजा पृष्टवान् यत् तापसः किं सम्यक् शमितवान्। बोधिसत्त्वः क्रोधं तस्य दुष्परिणामं च वर्णयन्तीभिः गाथाभिः प्रत्यवदत्।

सः अवदत् यत् क्रोधः मनः अन्धं करोति। तेन पुरुषः सत्यं द्रष्टुम् असमर्थः भवति। सः केवलं शत्रून् प्रसादयति। अट्ठकथा तं इन्धनेन वर्धमानम् अग्निम् इव तुलयति। मूर्खाणां मनसि सः तान् भस्मीकृत्य यावत् न दहति तावत् ज्वलति इति सः अवदत्। प्राज्ञाः तं आदौ एव शमयन्ति। शुक्लपक्षे वर्धमानः चन्द्र इव, यः क्रोधं शमयति सः सम्माने वर्धते।

राजा श्रुत्वा प्रसन्नः अभवत्। सः अमात्यम् आज्ञापयत् यत् तापसीं उद्यानं प्रति पुनः नयेत्, द्वाभ्यां च स्वस्य रक्षाप्रतिज्ञां दत्तवान्। तौ तत्र शान्त्या अवसताम्। तस्याः मरणानन्तरं बोधिसत्त्वः हिमालयं प्रत्यगच्छत्, उच्चाभिज्ञाः समापत्तीश्च प्राप्य, ब्रह्मलोके उदपद्यत।

बुद्धः सत्यानि उपदिष्टवान्। यः भिक्षुः क्रोधं धारयितुं न शक्तवान्, सः तृतीयमार्गस्य फले, अनागामिफले प्रतिष्ठितः अभवत्। ततः बुद्धः जन्मपरिचयं कृतवान्। राहुलमाता सा तापसी आसीत्, आनन्दः सः राजा आसीत्, स्वयं बुद्धः सः तापसः आसीत्।

जातकसंख्या ४४३ क्रोधं तस्य तदा प्रदर्शयति यदा सः सर्वाधिकं न्याय्यः प्रतीयते। भार्या बलात् हृता भवति, पतिः तु उपविश्य सीव्यति। कथा न वदति यत् बोधिसत्त्वेन किमपि न अनुभूतम्। सा वदति यत् क्रोधः उदपद्यत, सः च तं शमितवान्।

जेतवनस्य भिक्षोः कृते, प्रत्येकं पाठकस्य कृते च एषा शिक्षा अस्ति। प्राज्ञः सः नास्ति यस्य कदापि क्रोधः न भवति। सः सः अस्ति यः तं आदौ एव परिचिनोति, प्रवर्धनात् पूर्वं मैत्र्या च तं शमयति।