चूल्लधर्मपालजातकम्

पालिपिटकस्य चुल्लधम्मपालजातकम्, बुद्धस्य जन्मकथासु अष्टपञ्चाशदधिकत्रिशततमं (३५८), वेणुवने तदा उक्तम् यदा भिक्षवः चर्चयन्तः आसन् यत् देवदत्तः कियत्वारं बुद्धस्य प्राणहरणाय प्रयतितवान् आसीत्, परन्तु विफलः अभवत्। एषा निर्दयता तस्य समीपं प्रथमवारं न आगता इति दर्शयितुं बुद्धः इमां पूर्वकथाम् अकथयत्।

पुरा वाराणस्यां महाप्रतापः राजा स्वपटरान्या चन्दया सह शासति स्म, या स्त्री स्वशोभनतया भक्त्या च प्रसिद्धा आसीत्। यदा तयोः पुत्रः राजकुमारः धम्मपालः सप्तमासिकः अभवत्, तदा चन्दा स्वनिजकक्षे तेन सह उपविष्टा आसीत्, पूर्णतया तस्मै समर्पिता, तं स्नापयन्ती, यथा कोऽपि माता करोति तथा तस्मिन् आनन्दन्ती।

राजा अनिवेदितः प्रविष्टः, रानी स्वपुत्रे तल्लीना प्रथानुसारं तत्क्षणमेव तस्य स्वागतार्थं न उत्थिता। महाप्रतापः एतं अल्पविलम्बं शिशोः तस्य एव भक्तेः प्रमाणरूपेण गृहीतवान्, यत् भक्तिः केवलं तस्य एव भवेत् इति, तथा स्वक्रोधस्य अधः भीतः अभवत् यत् एषः पुत्रः कालेन वर्धमानः तं अतिक्रम्य छायायां स्थापयिष्यति। सः स्वस्य वधिकं आहूतवान्।

यदा राजा स्वादेशं दत्तवान्, तदा चन्दा तस्य पुरतः पतिता, विनयन्ती यत् यदि दोषः कश्चित् अस्ति तर्हि सः केवलं तस्या एव, इति, तथा शिशुं मुञ्चेत् इति, स्वहस्तौ च तस्य स्थाने गृह्णीयात् इति याचितवती। तस्याः विनती किमपि न परिवर्तितवती। राजा स्वादेशं पुनः उक्तवान्, यत् अनन्तरं जातं, एकैकेन भयानकेन चरणेन, तत् शिशौ पतितम्, न तु तस्यै मात्रे यया स्वयं तस्य स्थाने स्वं समर्पितम् आसीत्।

एतेषु सर्वेषु शिशुः बोधिसत्त्वः न पितुः प्रति भयं दर्शितवान्, न च दण्डं कार्यान्वितयन्तं प्रति क्रोधम्, न च शोकाकुलायां मात्रे प्रति व्याकुलं आसक्तिम्। सः प्रत्येकेन सह तया एव अखण्डया मैत्र्या व्यवहृतवान्, यत् किमपि तं प्राप्तं तत् तस्य धैर्येण सहमानः, यत् कस्मैचित् न याचते, कमपि न दोषयति च। कोऽपि विरोधस्य चीत्कारः, कोऽपि द्वेषस्य लेशः तस्मिन् कदापि नासीत्, यथा सा एव निर्दयता यया तं भङ्क्तुं प्रयतितम्, केवलं दर्शयति स्म यत् तस्य हृदयं हानिं हान्या उत्तरयितुम् आवश्यकतायाः अपि पूर्वं कियत् पूर्णतया अतीतम् आसीत्।

सर्वे समाप्ते, चन्दा स्वपुत्रस्य यत् शेषम् आसीत् तत् स्वस्याः समीपे सञ्चितवती, एकं शोकं स्वरितवती यः तया पूर्वं कदापि न ज्ञातः, श्लोके श्लोके तस्य शोकं कुर्वती यावत् तस्याः स्वहृदयम् अपि तस्य भारेण न भग्नम्, ततः सा तत्रैव तस्य समीपे परलोकं गता।

यः राजा मातुः शोकं शिशोः मृत्युं च आदिष्टवान्, सः स्वसिंहासने उपवेष्टुं न शक्तवान्। तस्य अधः भूमिः स्वयमेव विदीर्णा, यत् सः कृतवान् तत् वोढुम् असमर्था, तथा अवीचिनरकस्य गभीरतः अग्निः उत्थितः तं ग्रहीतुम्, तं तस्मिन् एव दण्डे अधः नयन्ती यः तस्य निर्दयतया अर्जितः आसीत्।

कथायां समाप्तायां बुद्धः प्रकटितवान् यत् तस्याः पात्राणि के आसन्: तस्मिन् पूर्वजन्मनि राजा देवदत्तः आसीत्, रानी चन्दा तस्य स्वपालयित्री माता महाप्रजापती गौतमी आसीत् (राजा महाप्रतापेन सह अभ्रान्तव्या), बुद्धः स्वयं च स शिशुः धम्मपालः आसीत्, यः तं आक्रमणकारिणं प्रति कस्मिंश्चित् द्वेषं विना स्वान्तं सम्मुखीकृतवान्।

अयं कथा वेणुवनस्य भिक्षुभ्यः यत् अददत्, तत् देवदत्तस्य द्वेषस्य अपरम् आख्यानं न आसीत्, यतः ते तादृशान् बहून् पूर्वमेव श्रुतवन्तः आसन्, येषां पुनः प्रमाणस्य आवश्यकता नासीत्। अपि तु सा दर्शयति स्म यत् करुणा कियत् दूरं नेतुं शक्यते, तेषु परिस्थितिषु अपि यत्र प्रत्येकः सामान्यः प्राणी भयेन, क्रोधेन, वा व्याकुलया याचनया निर्दयतायाः उत्तरं दद्यात्। शिशुबोधिसत्त्वः पितुः ईर्ष्यां, वधिकस्य हस्तं, मातुः असहनीयं शोकं च तयैव अचला करुणया उत्तरं दत्तवान्, तथा सा एव स्थिरता अन्तपर्यन्तं नीता, यस्याः उत्तरं पृथिव्या अपि दातव्यम् आसीत्। इयं कथा श्रोतृभ्यः भिक्षुभ्यः एतावदेव अपेक्षते स्म: यत् जगतः सर्वोत्तमेन अपि अधमेन सहितं एतादृशे धैर्ये समर्थं हृदयं एव तद् हृदयम् अस्ति यत् ते प्रत्येकं कहीं सहजतरासु परिस्थितिषु स्वान्तः विकसयितुम् आरम्भयितव्यम् इति।