दद्दभजातकम्

कतिपये भिक्षवः, ये परिव्राजकाः कण्टकशय्यासु अन्यैः च कठोरैः तपःप्रकारैः आत्मानं पीडयन्तः दृष्टवन्तः, ते भगवन्तं बुद्धम् अपृच्छन्— किम् एतादृशैः आचारैः कश्चित् वास्तविकः आध्यात्मिकः लाभः भवति वा इति। बुद्धः तान् स्पष्टम् अवदत् यत् एतैः कश्चन अपि लाभः न भवति, तत् सर्वं व्यापारः तेन शशकेन श्रुतस्य शब्दस्य सदृशम् एव अस्ति इति। तस्य अभिप्रायं प्रकाशयितुं सः निम्नलिखितां कथां कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वे काले यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्याम् राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः हिमालयस्य उच्चप्रदेशे शीतले गुहायां निवसन् सिंहरूपेण जातः। सः तीक्ष्णविवेकेन युक्तः आसीत्, तस्य अधः वने वसतां सर्वेषां प्राणिनां प्रति स्थिरा करुणा च आसीत्।

तस्मिन्नेव वने बिल्ववृक्षस्य अधः, यस्य फलं कठिनं गुरु च भवति, तालवनस्य समीपे एकः भीरुः शशकः एकस्मिन् मध्याह्ने विश्रमति स्म। तस्य मनसि व्यर्था चिन्ता उदपद्यत— यदि कदाचित् घनभूमिः विदीर्य तस्य अधः क्षीयेत्, तर्हि किं भविष्यति? तस्मिन् एव क्षणे पक्वं बिल्वफलं उपरि शाखाभ्यः विच्युत्य तस्य पृष्ठतः शुष्कं तालपत्रं सहसा गुरुणा शब्देन प्रहृतवत्।

पश्चात् अपि अवलोकयितुं विना शशकः निश्चितवान् यत् भूमिः स्वयमेव पतति इति; सः 'जगत् नश्यति, पलायध्वम्!' इति आक्रोशन् धावितवान्। अन्यः शशकः तं धावन्तं दृष्ट्वा कारणं पृष्टवान्; केवलं 'प्राणरक्षणाय पलायस्व, भूमिः पतति' इति उत्तरं प्राप्य सोऽपि धावितुम् आरब्धवान्। भयः शशकात् शशकं प्रति संचरन् यावत् वने सर्वे शशकाः पलायिताः अभवन्। ततः सः मृगेषु, मृगात् वराहेषु, वराहात् ऋष्येषु, महिषेषु वन्यवृषभेषु च संचरन्, यावत् गण्डकाः, व्याघ्राः गजाः च अपि एकस्मिन् उन्मत्तसमूहे संगृहीताः अभवन्। प्रत्येकः प्राणी केवलं स्वस्य अग्रवर्तिनः प्राणिनः वचनेन एव धावति स्म; तेषां मध्ये कोऽपि स्वयं किमपि दृष्टवान् वा श्रुतवान् वा न आसीत्।

उच्चे शिखरे स्थितः बोधिसत्त्वः धूलिम् उत्थापयन्तीं दृष्ट्वा समूहस्य गर्जनं च श्रुत्वा तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् तादृशं भूमिपतनं कदापि सम्भवति न। समूहः प्रपातात् समुद्रं प्रति स्वयमेव धावित्वा विनक्ष्यति इति जानन् सः वेगेन अधः अवतीर्य तेषां मार्गे स्वं स्थापितवान्, त्रीणि महान्ति सिंहनादानि च अकरोत्, येन सर्वः जनसमूहः यत्र स्थितः आसीत् तत्रैव स्तम्भितः अभवत्।

यदा गजान् पलायनस्य कारणं पृष्टम्, ते उक्तवन्तः यत् व्याघ्रैः भूमिपतनं श्रुतम् इति। व्याघ्राः गण्डकान् निर्दिशन्ति, गण्डकाः वन्यवृषभान् निर्दिशन्ति। एवं शृङ्खला पश्चात् महिषैः, ऋष्यैः, वराहैः, मृगैः च प्रवहति, यावत् शशकान् न प्राप्नोति; अन्ते सः शशकः प्राप्यते, यः स्वकर्णाभ्यां शब्दं श्रुतवान् आसीत्। मृदुतया पृष्टः सः अपि स्वयं भूमेः विदारणं दृष्टवान् इति न वक्तुं शक्तवान्; केवलं एतावत् अवदत् यत् पृष्ठतः महान् स्फोटः श्रुतः, ततः सः अवलोकितुं विना एव धावितवान्।

बोधिसत्त्वः कम्पमानं शशकं स्वपृष्ठे आरोप्य तत् स्थानं नीतवान्, यत्र भग्नं बिल्वफलं चूर्णिते तालपत्रे शब्दः यथा सूचितवान् तथैव पतितम् आसीत्, न ततः अधिकम्। सः समागतेभ्यः प्राणिभ्यः विपत्तेः सरलं कारणं दर्शितवान्, यस्य भयेन पलायमानाः ते प्रायः मृताः अभवन्; ततः तान् स्वस्वचरागेभ्यः प्रत्यानीतवान्। सः तान् सावधानं कृतवान् यत् न पुनः अपरीक्षितां जनश्रुतिम् अनुसृत्य तत्र गच्छन्तु, यत्र स्वनेत्रैः सत्यं न दृष्टम्।

भगवान् बुद्धः स्वं सिंहरूपेण जनश्रुतेः मूलम् अन्वविन्दत् इति एतावत् एव परिचयं दत्तवान्; कथायाः प्रयोजनं तु न तानि जन्मानि अवलम्बते यस्मिन् शशकः अन्ये च प्राणिनः पूर्वं आसन्। महत्त्वं तु तस्य भ्रमस्य रूपे एव आसीत्: सम्पूर्णं वनं प्रायः स्वयमेव नष्टम् अभवत्, यत् शृङ्खलायाः कस्यचिदपि सदस्येन स्वयं न परीक्षितम् आसीत्, तस्मिन् निष्कर्षे आधारितम्। एतदेव भिक्षवः तपस्विनः कुर्वन्तं दृष्टवन्तः आसन्— स्वयं पीडयन्तः, यस्य लाभः सूक्ष्मपरीक्षया कोऽपि सिद्धं कर्तुं न शक्नोति। पालिनिकायस्य जातकम् ३२२ इति अस्याः कथायाः उल्लेखः अस्ति; सा कथा एतत् शिक्षयितुं कथिता यत् उच्चस्वरं भयजनकं शब्दं, सः शाब्दिकः वा केवलं परम्परागतः वा, सत्यं इति मा मन्यताम्, यावत् तत् परीक्षितं न भवति।