गुम्बियजातकम्

बुद्धः श्रावस्त्याः समीपस्थे जेतवनविहारे इमां कथाम् अकथयत्। तत्र एकः भिक्षुः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा पश्चात्तापं प्राप्तवान् आसीत्। बुद्धः तं पृष्टवान् यत् किम् एतत् वृत्तं सत्यम् अस्ति, तथा च भिक्षुः तत् स्वीकृतवान्। यदा बुद्धः पृष्टवान् यत् किम् एतादृशं भावं जनितवत्, तदा भिक्षुः स्पष्टम् उक्तवान् यत् स्त्रियः आकर्षणम् एव तत् आसीत्। बुद्धः तं न तिरस्कृतवान्। सः अवदत् यत् कामस्य पञ्च प्रकाराः मारकविषेण सिञ्चितं मधु इव सन्ति, यत् गुम्बिय इति नाम्ना कस्यचित् जनेन मार्गे त्यक्तम्। भिक्षोः स्वेच्छया प्रार्थनायाः अनन्तरं बुद्धः तं अतीतस्य एका कथा अकथयत्, या जातकसंग्रहस्य संख्या 366 मध्ये अभिलिखिता अस्ति।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राजा आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः वणिगृहे जातः। प्रौढावस्थां प्राप्य सः पञ्चशतशकटेषु पण्यं भृत्वा व्यापारार्थं नगरात् निर्गतः। मार्गः वनमध्येन गच्छति स्म, तत्र सः वनस्य द्वारे स्थितवान्। तत्र सः स्वसार्थे स्थितान् सर्वान्, सारथीन् कर्मकरांश्च च, समाहूय सम्मिलितवान्। प्रवेशात् पूर्वम् एव तेषां भयं बोधयितुम् इच्छन्, न तु पश्चात्।

बोधिसत्त्वः अवदत् यत् पुरतः मार्गे पत्राणि, पुष्पाणि, फलानि च विषमयानि सन्ति। सः याचितवान् यत् प्रथमं तस्मात् अपृष्ट्वा कञ्चित् अपरिचितम् आहारं कदापि न भक्षयेयुः। सः व्याख्यातवान् यत् राक्षसाः एतेषु मार्गेषु ताजान् तण्डुलान् मधुरान् वन्यफलांश्च पात्रेषु स्थापयन्ति, तेषु विषं सिञ्चितं भवति। सः तेषां अनुमतिं विना तेषु किमपि न भक्षयेयुः इति। एतां चेतावनीं दत्त्वा सः सार्थं वनमध्ये अग्रे नीतवान्।

तस्मिन् वनस्य मध्यभागे गुम्बिय इति नाम्ना यक्षः निवसति स्म। सः मार्गपार्श्वे एकस्मिन् स्थले पत्राणि प्रसार्य तेषु मधुखण्डानि निक्षिप्तवान्। ततः सः मधु मारकविषेण आच्छादितवान्। सः स्वयं न निगूढः अभवत्। सः मार्गे भ्रमति स्म, वृक्षान् आहत्य यथा सः स्वयं मधु अन्वेषयति इति प्रदर्शयन्। ये यात्रिकाः तं मधु च दृष्टवन्तः, ते मन्यन्ते स्म यत् कश्चित् पुण्यदानरूपेण तत् स्थापितवान्। अज्ञानतया ते तत् भक्षितवन्तः, ततः मृताः। पश्चात् राक्षसाः आगत्य तेषां शरीराणि भक्षितवन्तः।

यदा बोधिसत्त्वस्य सार्थः तस्मिन् स्थले प्राप्तवान्, तदा नराः तादृशं लोभनीयं दृश्यं दृष्टवन्तः। तेषु केचन स्वभावतः लुब्धाः आसन् तथा च आत्मनियन्त्रणं कर्तुं न शक्तवन्तः। ते मधु भक्षितवन्तः। अन्ये प्रज्ञावन्तः आसन्। ते अवदन्, वयं भक्षणात् पूर्वं बोधिसत्त्वेन सह मन्त्रयिष्यामः, इति, तथा च मधु हस्तेषु धृत्वा तत् अस्वादयन्तः स्थिताः। अयं सः क्षणः यस्मिन् सम्पूर्णा कथा परिवर्तते, यतः सर्वेभ्यः समाना चेतावनी दत्ता आसीत्, किन्तु केचित् एव तां स्वहस्तानां शासने स्थापितवन्तः।

यदा बोधिसत्त्वः दृष्टवान् यत् प्रज्ञावन्तः नराः किं धारयन्ति, तदा सः तान् तत् परित्यक्तुम् आदिशत्। ये पूर्णं भागं पूर्वमेव भक्षितवन्तः, ते मृताः। ये केवलम् अर्धं भक्षितवन्तः, ते अद्यापि समये आसन्। सः तेभ्यः वमनौषधं दत्तवान्, वमनानन्तरं च तान् चतुर्विधैः मधुरद्रव्यैः पोषितवान्। स्वकौशलेन स्वशक्त्या च ते पुनः स्वस्थाः अभवन्। पाठः स्पष्टं निर्दिशति यत् केचन मृताः, केचन रक्षिताः, केचन कदापि न भक्षितवन्तः।

बोधिसत्त्वः सार्थं वनमध्येन सुरक्षितरूपेण यथेप्सितं स्थानं प्रापितवान्। तत्र सः स्वपण्यं विक्रीय स्वगृहं प्रत्यागतवान्। बुद्धः श्लोकैः कथां समापितवान्। ते अवदन् यत् गुम्बियः मधुसदृशं दृश्ये, रसे, गन्धे च विषं स्थापितवान्। ये तत् मधु इति मत्वा भक्षितवन्तः, ते स्वलोभेन विनष्टाः, ये तु प्रज्ञया विरताः, ते दुःखान्मुक्ताः शान्ताः च अभवन्। ततः श्लोकाः भिक्षोः क्लेशेन प्रत्यक्षं तुलनां कुर्वन्ति। कामः जनानां कृते विषमयप्रलोभनमिव विस्तार्यते, हृदयस्य स्वकीयाः इच्छाः बहुशः तं विनाशे विश्वासघातं कृतवत्यः। ये स्वकीयान् दुर्बलान् दोषान् त्यजन्ति, तेषां कियत् दुर्बलाः अपि भवन्तु, ते दुःखबन्धनात् मुक्ताः भवन्ति।

एतान् श्लोकान् उक्त्वा बुद्धः चतुरार्यसत्यानि उपदिष्टवान्। सत्यानां समाप्तौ यः भिक्षुः स्वप्रव्रज्यायाः विषये पश्चात्तापं प्राप्तवान्, सः स्रोतआपत्तिः इति प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवान्। (स्रोतआपत्तिः जागरणस्य प्रथमा अवस्था, या अन्ततः मुक्तिं निश्चिनोति।) ततः बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्, कथयन् यत् तस्मिन् काले सः स्वयम् एव सः वणिक् आसीत्।

गुम्बिय-जातकम् जातकसंग्रहे संख्या 366 अस्ति, तस्य शिक्षा सरला च व्यावहारिकी च अस्ति। भिक्षुः किमपि मधुरं दृश्यमानेन प्रलोभितः आसीत्, तथा च बुद्धः तस्मै एकं प्रतिरूपं दत्तवान्, यत् प्रलोभनस्य पुनरागमने सः स्मर्तुं शक्नुयात्। कामः मधुवत् दृश्यते गन्धति च, यदा सः विषं वहति। सार्थनायकः स्वकर्मकरान् भक्षणात् निवारितवान्, न तु सः भोजनं न रोचयति स्म इति कारणेन। सः मार्गस्य स्वरूपं जानाति स्म, तथा च ते प्रतीक्षां परीक्षां च कर्तुम् आदिष्टवान्। प्रज्ञावतां विरामः तेषां प्राणान् रक्षितवान्, तथा च अर्धविषिताः अपि समर्थस्य जनस्य समीपे स्थितत्वात् उद्धृताः। गृहस्थजीवनस्य आकर्षणम् अनुभवन्तं भिक्षुं प्रति एषा कथा द्वे एव रक्षाः सूचयति। एका, कार्यात् पूर्वं विवेकशीलस्य गुरोः समीपे विमर्शार्थं विरमणम्। अपरा, यत् इन्द्रियानां कृते सुखदं यत् किमपि, तत् तस्य द्वारा रचितं प्रपञ्चः भवितुम् अर्हति, यः वयं तत् प्रलोभनं गृह्णीमः चेत् लाभं प्राप्नोति, इति स्मरणम्।