जनसंधजातकम्

पालि-त्रिपिटकस्य जातकसंख्या ४६८ बुद्धेन कोसलराजाय पसेनदये कथिता। पसेनदिः स्वकर्तव्येषु शिथिलः भोगासक्तश्च अभवत्, यावत् सः दीर्घकालं बुद्धदर्शनं न अकरोत्। राजानं तस्य मानदण्डस्य स्मरणाय, यस्य पालनं शासकेन स्वयं करणीयम्, बुद्धः वाराणस्याः पूर्वकालीनस्य राज्ञः कथां कथितवान्, यः कदापि स्वसुखं स्वप्रजां प्रति कर्तव्यात् उपरि न अस्थापयत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य पुत्रः जनसंधः इति अभवत्। सः प्रसिद्धे तक्षशिलाविश्वविद्यालये अध्ययनाय प्रेषितः, ततः राजधानीं प्रत्यागत्य स्वयं वोढव्यानि दायित्वानि स्वीकर्तुम्। पितुः निधनानन्तरं सः राजपदे अभिषिक्तः, तस्मिन् एव अभिषेकदिने स्वशासनं स्वार्थभोगाय विशेषाधिकारं न, अपि तु प्रजानां कृते धारितं न्यासं मन्यते स्म।

जनसंधः स्वराजधान्यां षड् दानशालाः निर्मितवान्, याभ्यः प्रतिदिनं षड्लक्षमुद्राः वितरितवान्; ताभ्यः निर्धनान्, परिव्रजत्सु, आवश्यकतावतः च निरन्तरं भोजनं प्रदत्तवान्। सः स्वकीयम् अनुशासनं कृतवान् यत् सः स्वभोजनं न गृह्णाति यावत् सः स्वयं न सन्तुष्यति यत् तस्य दानम् आश्रिताः जनाः पूर्वमेव भुक्तवन्तः। तेषां क्षुधां सः स्वकीयस्य कस्यापि सुखात् पूर्वं परिशोधनीयम् ऋणम् इति अमन्यत।

जनसंधस्य शासने दुष्कर्मणां मूलग्रहणाय अल्पः अवकाशः प्राप्यत। यः राजा स्वप्रजानां कल्याणाय इतः स्पष्टतया समर्पितः, सः प्रजासु तादृशीं परिवादजां निराशां न अविशत्, या प्रायशः राज्यं अपराधं प्रति प्रेरयति। राज्ञः स्वकीयः आदर्शः, यः कस्मिंश्चित् नियमात् अपि अधिकः, सम्पूर्णा राजधानी यस्मिन् स्वं मापयति स्म, तादृशः मानदण्डः अभवत्।

प्रत्येकस्य पक्षस्य पञ्चदश्यां, अर्थात् मासे द्विवारं, जनसंधः दुन्दुभिं वादयित्वा प्रथमं स्वगृहस्य स्त्रियः ततः नगरजनान् समाह्वयति स्म, धर्ममार्गं प्रति उपदिशति स्म, स्पष्टतया तादृशम् आचारं वदन् यः गृहं उन्नयति, तथा तादृशम् आचारं यः मौनेन तद् नाशयति। सः इमं पाक्षिकम् उपदेशं राजकर्तव्यस्य न्यूनम् अङ्गं न मन्यते स्म, यथा कश्चित् आदेशः वा न्यायनिर्णयः वा; राज्यस्य चरित्रं केवलं विधिना न, अपि तु प्रत्येकया सभया निर्मीयते इति सः अवगच्छति स्म।

जनसंधः दानस्य शिक्षणस्य च इमां लयं दशकानि यावत् अनुवर्तितवान्, न कदापि सिंहासनस्य सुखैः स्वशासनारम्भे गृहीतम् अनुशासनं मन्दीकर्तुं दत्त्वा। कथा दर्शयति यत् राज्ञः आरम्भिकाः प्रतिज्ञाः वयसा सह क्षीणाः होतुं न आवश्यकाः, यदि सः तासु न्यासम् इव व्यवहरति, न केवलं यदा सुविधा तदा प्रदर्शनम् इव।

बुद्धः पसेनदिं केवलम् अमूर्तरूपेण स्मारितवान् यत् राज्ञा गुणवता भवितव्यम् इति न। सः तस्य पुरतः तादृशं राजानं स्थापितवान् यः तं गुणं दशकानि यावत्, प्रतिदिनं, दूरता, श्रमः, राजकार्यं वा इति कस्यापि निमित्तेन कदापि बाधितः विना धारितवान्। जनसंधस्य स्वकीयः आदर्शः तासाम् एव विफलतानां प्रत्युत्तरम् आसीत्, यासां कारणात् पसेनदिः तं शिक्षकं प्रति दूरीकृतः अभवत्, यं सः एकदा नियमितं मिलितुम् अगच्छत्। तेन सः अबोधयत् यत् शासकस्य कर्तव्यं शासकस्य भक्तिः च कदापि परस्परं स्पर्धितुं न निर्मिते आस्ताम्।

प्राचीनायां कथायां किमपि न सूचयति यत् जनसंधः उपदिशति स्म वा दानं ददाति स्म यतः कश्चित् तं इतस्ततः पश्यन् आसीत्, यत् स्थगनात् तस्य न्यायः कर्तुं शक्यते, यतः सिंहासने पूर्वमेव स्थितः राजा सामान्यार्थे कस्यापि प्रति उत्तरदायी न भवति। तस्य निरन्तरता तु तस्मात् आगता यत् सः न्यासम् एव एकमात्रं दर्शकं मन्यते स्म, यः महत्त्वं धारयति। एतादृशः मानदण्डः तस्मात् किमपि नापेक्षते स्म यत् सः पूर्वमेव दातुम् अनिच्छुः न आसीत्, कोऽपि पश्यति पूर्वं यत् सः तं पालयति वा न वा।

जनसंधस्य स्थिरं दशकव्यापि अनुशासनं श्रुत्वा पसेनदिः स्वकीयां दीर्घाम् अनुपस्थितिं शासनस्य सामान्यकार्येण क्षम्यं लघु स्खलनं न मन्तुं शक्नोति स्म। तस्य पुरतः स्थिता प्राचीना कथा प्रमाणयति यत् राजा मुकुटस्य कर्तव्यं समर्पितसाधनां च सहैव वोढुं शक्नोति, एकम् अपरस्य उपरि अधिशासितुम् अदत्त्वा। बुद्धः तुलनां स्वयम् एव तिष्ठन्तीं स्थापितवान्, विश्वसन् यत् यः राजा एकदा तं निष्ठया नियमितम् अगच्छत्, सः जनसंधस्य उदाहरणे तदेव अभिजानीयात् यत् सः स्वयं मौनेन त्यक्तवान्।