जरुदपानजातकम्

पालि-त्रिपिटकस्य जातकसंख्या २५६ बुद्धेन जेतवने श्रावस्त्याः वणिजां कस्याश्चित् गणस्य विषये कथिता। दूरं पण्यविक्रयाय यात्रां प्रारभमाणाः ते बुद्धाय भोजनम् अर्पितवन्तः, त्रिशरणानि स्वीकृतवन्तः, शीलानि च गृहीतवन्तः। मार्गे ते शुष्कं परित्यक्तं कूपम् अपश्यन्; पिपासिताः सन्तः तं गभीरतरं खनितवन्तः। ते लोहात् आरभ्य वैदूर्यपर्यन्तानां खनिजानां क्रमिकाः स्तराः प्राप्तवन्तः, शकटानि तैः पूरितवन्तः, सकुशलं श्रावस्तीं प्रत्यागतवन्तश्च। स्वसौभाग्याय कृतज्ञाः ते बुद्धं भोजनाय आमन्त्रितवन्तः, स्वप्राप्तं च निवेदितवन्तः। बुद्धः तान् अवदत् यत् ते स्वधने स्वजीविकायां च सन्तुष्टाः आसन्, अतीतकाले अन्ये जनाः असन्तुष्टाः अभवन् स्वप्राणान् च हारितवन्तः। प्रस्थानात् पूर्वं ते प्रतिज्ञां कृतवन्तः यत् सकुशलं प्रत्यागते सति ते तस्य दर्शनाय आगमिष्यन्ति; इदानीं ते तां प्रतिज्ञां पालितवन्तः।

वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य काले बोधिसत्त्वः वणिक्कुले जातः, महान् वणिक् च अभवत्। सः एकदा भारयुक्तानां शकटानां महता सार्थेन तेनैव वनेन गच्छन् तम् एव कूपम् अप्राप्नोत्। वणिजां जलस्य आवश्यकता आसीत्, ते तत् खनितुम् आरब्धवन्तः। एषः स एव कूपः, यं श्रावस्त्याः वणिजः उत्तरकाले प्राप्स्यन्ति; सः शुष्कः परित्यक्तश्च, तथापि स्वस्य वालुकायाः अधः तत् सर्वं धारयन् यत् कस्यचित् पिपासितस्य पथिकस्य खननाय प्रवृत्तिं जनयेत्।

जलस्थाने खनकाः प्रथमं धातून्, ततः रत्नानि प्राप्तवन्तः। गाथासु ते लोहं, ताम्रं, सीसं, रजतं, सुवर्णं, मुक्ताः, प्रचुरं वैदूर्यं च इति नाम्ना उक्ताः। तथापि ते न तुष्टाः। नीचे अधिकतरः निधिः अस्तीति मत्वा ते खननं निरन्तरं कृतवन्तः। (टीका व्याख्याति यत् गाथायाः लोहम् इत्यस्य अर्थः मैंगनीज इति, यत् प्रायः अन्यधातुभिः सह उपलभ्यते।)

बोधिसत्त्वः तान् अचेतयत् यत् लोभः विनाशस्य मूलम् अस्ति। सः तान् अवदत् यत् तेषां समीपे पूर्वमेव पर्याप्तं धनम् अस्ति, तथा खननं विरमितुं प्रार्थितवान्।

वणिजः तस्य वचनम् उपेक्ष्य खननं पुनः आरब्धवन्तः, कूपस्य कमपि स्तरम् अन्वेषणाविहीनं त्यक्तुं न इष्टवन्तः, यावत् अधिकस्य लाभस्य अल्पापि सम्भावना आसीत्।

कूपः नागानां (सर्पप्राणिनां) निवासः आसीत्। स्वनिवासे पतन्तैः मृत्तिकापिण्डैः नागराजः क्रुद्धः अभवत्, तथा नासिकाभ्यां विषैलेन निःश्वासेन वणिजः अहन्।

केवलं बोधिसत्त्वः जीवितः अवशिष्टः। ततः नागराजः नागलोकात् उद्गतः, शकटेषु वृषभान् योजितवान्, तानि रत्नैः पूरितवान्, युवनागैः च तानि चालयितुं प्रेरितवान्। सः बोधिसत्त्वं वाराणसीं प्रापितवान्, निधिं तस्य गृहे स्थापितवान्, स्वलोकं च प्रत्यागतवान्। बोधिसत्त्वः स्वधनं उदारतया दत्तवान्, दानशीलतया च जम्बुद्वीपे सर्वत्र प्रसिद्धः अभवत्। सः उपोसथदिनानि अपालयत्, सदाचारम् अभ्यासत्, जीवनान्ते च स्वर्गे उदपद्यत।

समापनगाथाः शिक्षां स्पष्टं प्रतिपादयन्ति। जलार्थं पुरातनं कूपं खनन्तः वणिजः निधिं प्राप्तवन्तः, किन्तु असन्तोषेण ते उत्तरोत्तरं गभीरतरं खनितवन्तः, तदा च एकः प्रचण्डः अग्निमयः विषधरः तान् विनाशितवान्। खननं कर्तव्यं, किन्तु अतिमात्रं न; अति गभीरं खननं हानिं जनयति। मध्यमेन खननेन ते धनं प्राप्तवन्तः, अतिखननेन च धनं प्राणाश्च हारितवन्तः।

तस्य पुरतः उपविष्टेभ्यः वणिग्भ्यः शुष्केण कूपेन धनं दत्तम् आसीत्, ते च तत् सकुशलं गृहम् आनीतवन्तः; कथा तेभ्यः दर्शितवती यत् सः एव सौभाग्यः कदाचित् तेषां कृते विनाशरूपेण परिणतः आसीत्, येषां कृते यत् लब्धं तत् केवलम् अधिकतरस्य तृष्णायाः आरम्भमात्रम् आसीत्। बुद्धः इयं पुरातनी कथां श्रावस्त्याः वणिजः तर्जयितुं न, अपि तु तेषां सन्तोषं सम्मानयितुं अकथयत्, तस्याः पार्श्वे तेषां नियतिं स्थापयन् येषां तादृशे एव कूपे खननं कृतम् आसीत्, किन्तु ये स्थातुं न शक्तवन्तः। कथायाः अन्ते सः जन्मपरिचयं दत्तवान्, सारिपुत्रः नागराजः आसीत्, स्वयं च सार्थस्य नायकः।