उदपानदूषकजातकम्

वाराणस्याः समीपे ऋषिपत्तने बुद्धः भिक्षुसङ्घेन सह निवसति स्म, यः कूपात् जलम् आददाति स्म। एकः शृगालः तं कूपं मलिनं कृत्वा पलायते स्म। पालित्रिपिटके जातकसंख्या एकसप्त्यधिकद्विशततमी (२७१) एतां कथां लिखति, इयं पुनःकथा तत्पाठम् अनुसरति। कथा लघ्वी सरला च अस्ति, परं तस्यां तादृशं शिक्षणं वर्तते यत् बहवः श्रोतुं कठिनं मन्यन्ते।

भिक्षवः शृगालं निवारयितुं सुगमम् उपायं न प्राप्नुवन्। एकदा नूतनाः श्रामणेराः तं मृत्पिण्डैः अताडयन् तस्य स्थानं च अप्रीतिकरं कृतवन्तः। ततः परं शृगालः तस्य कूपस्य समीपं पुनः कदापि नागच्छत्। वृत्तान्तः कस्यापि क्रूरतायाः वर्णनं न करोति; केवलम् इदं वदति यत् श्रामणेराः स्थितिम् अप्रीतिकरां कृतवन्तः, पशुश्च न पुनरागतः।

भिक्षवः एतत् श्रुत्वा धर्मसभायां तद्विषये विचारयितुं प्रारभन्त। ते अवदन् यत् यः शृगालः तेषां कूपं मलिनं करोति स्म, सः श्रामणेरैः मृत्पिण्डैः निष्कासितः अनन्तरं न पुनरागतः। बुद्धः प्रविश्य पृच्छति स्म यत् ते सहोपविष्टाः किं विषयं कथयन्ति। यदा ते कथयामासुः, तदा सः अभाषत यत् न प्रथमवारम् एषः शृगालः कूपं मलिनीकृतवान्; सः पूर्वम् अपि तथैव कृतवान्। ततः बुद्धः पुरातनीं कथां कथयामास।

एकदा वाराणस्याः समीपे ऋषिपत्तने एव सः कूपः आसीत्। तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः उत्तमे कुले अजायत। वयसि प्राप्ते सः धार्मिकं जीवनं स्वीकृत्य अनुयायिभिः सह ऋषिपत्तने न्यवसत्। तापसाः बुद्धकाले भिक्षवः इव तस्मात् कूपात् जलम् अगृह्णन्। शृगालः अधुनातनकथायाम् इव तं मलिनम् अकरोत्, पलायितश्च।

एकस्मिन् दिने तापसाः शृगालं परिवार्य, केनचित् उपायेन गृहीत्वा, बोधिसत्त्वस्य समक्षं नीतवन्तः। ते स्वयं तं न दण्डितवन्तः; निर्णयार्थं स्वनेतुः समीपम् आनीतवन्तः। दृश्यम् अयं लघु, किन्तु दर्शयति यत् समुदायः कर्मकरणात् पूर्वं स्वप्रज्ञावत्तमं सदस्यं प्रति अपराधं निवेदयति।

बोधिसत्त्वः प्रथमगाथायां शृगालम् अभाषत यत् अयं कूपः वने दीर्घकालं तपसा स्थितेन वनवासिना तापसेन निर्मितः आसीत्। सः पृष्टवान् यत् तस्य पुरुषस्य श्रमकष्टानन्तरमपि शृगालः किमर्थं तं दूषयितुं प्रयतते। प्रश्नः सौम्यः; सः क्रोधेन न आरोपयति। सः कूपस्य मूल्यं निर्मातुः कृते प्रकाशयति, शृगालं च स्वकृतं दृष्टुं वदति।

शृगालः द्वितीयगाथायां प्रत्युत्तरं ददौ यत् शृगालजातेः नियमः एषः यत् यत्र पिबति तत्र मलिनं करोति। तस्य पितरः पितामहाश्च सदा तथैव अकुर्वन्, अतः दोषारोपणे न्यायसङ्गतं कारणं नास्ति इति। बोधिसत्त्वः तृतीयगाथायां प्रत्यवदत्। यदि एषः शृगालानां नियमः, तर्हि तेषाम् अनियमः कः भविष्यति? सः आशां प्रकटयति यत् सः शृगालं तस्य विहितैः अविहितैः च कर्मभिः सह अन्तिमवारम् अपश्यत्। ततः सः तं सावधानम् अकरोत् तत्र पुनः मा गच्छेति च अवदत्। तदारभ्य शृगालः कूपं प्रति दृष्टिम् अपि न अक्षिपत्।

यदा बुद्धः उपदेशं समापयति स्म, तदा सत्यानि प्रख्याप्य जन्म अभिज्ञापयति स्म। यः शृगालः कूपं मलिनम् अकरोत्, सः उभयत्र एकः एव आसीत्। बुद्धः स्वयं तापसगणस्य प्रमुखः आसीत्।

शृगालस्य आत्मसमर्थनं जगति प्राचीनतमेषु एकम् अस्ति। तत् वदति यत् वयं सदा एवम् अकुर्म, अतः कोऽपि परिवादं न कुर्यात्। बोधिसत्त्वः शृगालाचारे वादं न करोति। सः शुष्केन प्रश्नेन प्रत्युत्तरं ददाति, यत् व्याजस्य रिक्ततां दर्शयति, यतः साधारणस्य कूपस्य मलिनीकरणाचारः एव नियमस्य विपरीतम् अस्ति। साधकाय शिक्षा स्पष्टा अस्ति: अभ्यासः प्राचीनत्वात् न सत्यो भवति, साधारणे कूपे कृतः अपराधः यः जलम् इच्छति तं सर्वं हानिं करोति। बोधिसत्त्वस्य करुणापि लक्षणीया। सः पृच्छति, सावधानं करोति, शृगालं च गन्तुम् अनुज्ञापयति।