ककण्टकजातकम्

जातकसंख्या 170, काकन्तकजातकं, पालिपिटकस्य एकगाथात्मकेषु लघुषु जातकेषु अन्यतमम् अस्ति, यत् स्वतन्त्रं न तिष्ठति। मूलपाठः स्वयमेव कथयति यत् एषा गिरगिटकथा महोसधजातकस्य (महाउम्मग्गजातकस्य) अन्तर्गते पूर्णतया वर्णिता अस्ति, यत् बुद्धिमतः बालकस्य महोसधस्य महती प्रसिद्धा जन्मकथा अस्ति। अनुवर्तमानं तत् विस्तृतं प्रकरणं जातकसंख्या 546 तः गृहीतम्, यत्र तत् महोसधस्य मानवस्वभावविषयकस्य अवगमस्य स्पष्टेषु प्रमाणेषु एकरूपेण प्रकटितम् अस्ति।

मिथिलाराज्ये राजा वेदेहः असाधारणबुद्धियुक्तं महोसधनामकं बालकम् अवलम्बते स्म। सः बोधिसत्त्वः तस्मिन् जन्मनि आसीत्, यः न्यायविचारे स्वायुषः अपेक्षया अतीव उन्नतानि कार्याणि प्रदर्श्य राजसभां पूर्वमेव आश्चर्यचकितवान्। द्वावपि एतावत् निकटौ आस्ताम् यत् राजा प्रायशः राजप्रासादोद्याने भ्रमणकाले महोसधं सह नयति स्म।

राजनिवासस्य तोरणद्वारस्य उपरि एकः गिरगिटः निवसति स्म, यः कौतूहलपूर्णं स्वभावं विकसितवान्। यदा कदापि राजा वेदेहः समीपम् आगच्छति स्म, तदा सः अधः अवतीर्य भूमौ समतलं शयनं करोति स्म, येन दर्शकानां दृष्ट्या तत् सम्मानप्रदर्शनम् एव आसीत्।

प्रत्येकं गमनकाले एतत् दृष्ट्वा राजा तरुणं महोसधं प्रति अवदत्, यत् सः प्राणी किं करोति। महोसधः सरलतया उत्तरितवान् यत् सः राज्ञे सम्मानं ददाति, यत् स्वेच्छया, अयाचितरूपेण दत्तं विनीतं चिह्नम् अस्ति।

तस्य विनयेन, यद्यपि सः लघुमूलकः आसीत्, प्रसन्नः राजा वेदेहः अनेकदिनेषु यथा कृतवान् तथा गिरगिटं स्वभोजनात् मांसेन पुरस्कृतवान्। एषः प्रथा किञ्चित्कालं प्रचलिता, यत्र गिरगिटः नम्रतया प्रणमति स्म, राजा च स्वचेष्टायाः प्रत्युत्तरं आहारेण ददाति स्म।

एकस्मिन् उपवासदिने यदा मांसं दातुं न शक्यते स्म, तदा एकः भृत्यः गिरगिटं राज्ञः अनुग्रहस्य किमपि चिह्नं विना न गमयितुम् इच्छन् अर्धानामुद्रां (भारतीयमुद्रायाः अल्पतमः भागः, प्राचीनमुद्रायाः अल्पमानम्) स्वीकृत्य सूत्रेण गिरगिटस्य ग्रीवायां बद्धवान्, तस्य सामान्यपुरस्कारस्य स्थाने।

मुद्रा तस्य कण्ठस्य समीपे स्थिरा यदा अभवत्, तदा गिरगिटे परिवर्तनम् अभवत्। यदा राजा वेदेहः पुनः तोरणद्वारस्य अधः गच्छति स्म, तदा गिरगिटः पूर्ववत् अधः अवतीर्य भूमौ शयनं न करोति स्म। सः ऊर्ध्वं स्थित्वा नतमस्तकः न भवति स्म।

तस्य प्राणिनः दीर्घकालं यावत् दैनिकसम्मानं दर्शयति स्म, तस्य अकस्मात् अविनयेन राजा विस्मितः। सः पुनः महोसधं प्रति अभिमुखः भूत्वा पृष्टवान् यत् गिरगिटः किमर्थं पूर्वसदृशं गौरवं न प्रदर्शयति।

महोसधः स्पष्टं उत्तरितवान्, गिरगिटस्य नूतनम् अहङ्कारं यथार्थतया पठन्: गिरगिटेन अपूर्वं किमपि लब्धम् आसीत्, एकः अर्धानामुद्रा, तथा तस्य अल्पा धनराशिः एव तत् अपि मिथिलायाः अधिपतिं वेदेहं स्वसमानं इव तिरस्कर्तुं पर्याप्ता अभवत्।

प्रसङ्गः गिरगिटात् अधिकं तस्य विषये स्मर्यते, यत् महोसधस्य प्रतिभा केवलं प्रश्नोत्तरेषु विधिविवादेषु वा नासीत्, अपि तु चरित्रस्य प्रेरणायाः च स्पष्टा, असंवेदनशीला च दृष्टिः आसीत् यत् एकः लघुप्राणी कियत् अल्पेन उद्वेजितः भवति। एषा एव चरित्रविषयिणी अन्तर्दृष्टिः तं महोसधजातकस्य अवशिष्टेषु तेभ्यः अपि महत्तरेषु परीक्षासु, प्रतिस्पर्धासु, भयेषु च मार्गदर्शनं कृतवती।

काकन्तकप्रसङ्गः जातकसंग्रहस्य सर्वेषु अधिकोद्धृतेषु लघुदृष्टान्तेषु अन्यतमः रूपेण स्थायी अस्ति, यतः तस्य शिक्षायाः अलङ्कारस्य आवश्यकता नास्ति: यः प्राणी कस्यापि सम्मानं दर्शयितुं पूर्णतया सन्तुष्टः आसीत्, सः कल्पनीयतमेन लघुतमेन लाभेन अतिदुःसह्यम् अहङ्कारं प्राप्तवान्। महोसधस्य वेदेहराजं प्रति व्याख्या नैतिक-उपदेशः न, अपि तु स्पष्टः निदानः आसीत्, यत् सत्यः मन्त्री दुर्गतेः पूर्वं दत्तवान्, येन लघु-अहंकारः बृहत्तरे परिणते न। तत् उधारितस्य चिह्नस्य विषये, स्वस्थितेः भ्रमविषये च, चेतावनीरूपेण स्थितम् अस्ति।