कर्कटजातकम्

पालिपरम्परायां कर्कटजातकम् (जातकसंख्या २६७) भगवता बुद्धेन सावत्थीनगरे कस्यचित् क्षेत्रपतेः भार्यामधिकृत्य कथितम्। यदा दस्यवः तस्याः पत्युः प्राणान् सङ्कटे अपातयन्, तदा सा पत्युः वधं न इच्छन्ती स्वप्राणान् अर्पयितुं प्रस्तावम् अकरोत्। तस्याः भक्तिः एतावती पूर्णा आसीत् यत् दस्यवः तं अक्षतं मुक्त्वा अगच्छन्। एषा निष्ठा लोके नूतना नास्तीति दर्शयितुं भगवान् बुद्धः पूर्वकालीनां करिणीकथां स्मरति स्म, यस्याः भक्तिः एकदा तं पतिं रक्षति स्म, यं सामान्यं बलं मोचयितुं न शक्नोति स्म।

हिमालयस्य अरण्ये कुलीरदहः नाम विशालः पर्वतसरः आसीत्, यः तस्य गभीरे निवसतः महाकर्कटस्य नाम्ना प्रसिद्धः। तस्य प्राणिनः कवचं परिमार्जितपित्तलवत् दीप्यते स्म, तस्य नखराः च जले अतिदूरं गच्छन्तं कमपि प्राणिनं गृहीत्वा अधः आकर्षितुं शक्नुवन्ति स्म। तत्र स्नानार्थम् आगच्छन्तः गजाः महिषाः इतरे जीवाश्च सरसः नाम प्रायशः न चिन्तयन्ति स्म, यावत् दिनं यदा तस्य नाम्नः अधिष्ठाता स्वनाम प्रमाणयितुं निश्चितवान्।

बोधिसत्त्वः महतः गजयूथस्य नायकः महान् वृषगजः अभवत्। तस्य पार्श्वे सदा अनपायिनी एका पतिव्रता करिणी आसीत्। एकदा गजयूथः पानार्थं स्नानार्थं च कुलीरदहं प्रत्यवतीर्णः। ते नलगुल्मानाम् अधः किं निगूढम् अस्ति इति अजानन्तः अल्पजले प्रविष्टाः।

महाकर्कटस्य विशालः नखरः सहसा निस्सृत्य बोधिसत्त्वस्य पादं परिवेष्ट्य गृहीतवान्। तस्य बन्धः इतीव कठोरः आसीत् यत् प्रयासेनापि न शिथिलीभवति स्म। यथा यथा सः मुक्तिं कर्तुम् अयतत, तथा तथा कर्कटः तस्मिन् गाढतरं सम्बद्धः अभवत्। यूथस्य अवशिष्टाः गजाः स्वनायकस्य कष्टेन भीताः जलात् पलायिताः वने विकीर्णाः च अभवन्। ते तं केवलं तेन एकेन गजेन सह एकाकिनं त्यक्त्वा गतवन्तः, यः तेषां अनुसरणम् अस्वीकृतवान्।

बोधिसत्त्वस्य पत्नी जलतटे दृढं तस्थौ, यद्यपि सः तां स्वप्राणान् रक्षितुं तं स्वभाग्याय त्यक्तुं प्रार्थितवान्। सा तत् अवगतवती यत् अवशिष्टः यूथः न अवगतवान्: स्थूलबलं पूर्वमेव विफलम् अभवत्, अधुना तु भिन्नः एव उपायः तं मोचयितुं सम्भावनां धारयति।

स्वयं कर्कटेन सह युद्धं न कृत्वा, करिणी सावधानैः मधुरैः वचनैः तं सम्बोधितवती। सा कर्कटस्य आकारं वैभवं च अनुपमस्य नृपस्य इव प्रशशंस, स्वयं च पत्युः स्थाने तस्य कृते तादृशस्य भव्यस्य प्राणिनः योग्यतरं भक्ष्यं प्रस्तुतवती। कर्कटः, यः तादृशीं प्रशंसाम् अनभ्यस्तः आसीत्, चाटुवचनेन अतीव प्रसन्नः अभवत्, यत् सः बोधिसत्त्वस्य पादात् स्वग्रहं शिथिलीकृतवान्। सः यत् अवकाशम् अददात् तत् अपि अजानन्।

बोधिसत्त्वस्य पादः मुक्तः अभवत्। सः उत्थाय स्वसर्वशक्त्या कर्कटस्य कवचे पादं न्यक्षिपत्। कवचं तत्क्षणमेव चूर्णितम् अभवत्, तेन च सरसः दीर्घकालीनं सङ्कटं समाप्तम्। कर्कटस्य भग्नयोः नखरयोः तत्प्रदेशस्य जनाः पश्चात् अनकम् अलम्बरं च इति नाम्ना प्रसिद्धे महादुन्दुभी निर्मितवन्तः। ते पीढीषु स्थिरं चिह्नरूपेण तस्य प्राणिनः स्मृतिं वहन्ति, यः पुरा सरसः अधिपः आसीत्।

कर्कटेन सह युद्धं न कृत्वा तस्य प्रशंसा करिण्याः दौर्बल्यं न आसीत्। तस्याः अवशिष्टस्य एकमात्रस्य विकल्पस्य सम्यक् अवगमः एषः आसीत्, यतः पत्युः सर्वं बलं शिलायां पङ्के च सुदृढं निबद्धस्य बन्धस्य समक्षं पूर्वमेव विफलम् अभवत्। यत्र बलं बलेन सङ्घर्षति पराजयते च, तत्र अन्यः बलप्रकारः — ग्राहकः यत् श्रोतुम् इच्छति तत् यथावत् वक्तुं धैर्यम् — तत् द्वारम् उद्घाटयितुं शक्नोति, यत् कस्यापि सङ्घर्षेण उद्घाटितुं न शक्यते स्म।

कथान्ते भगवान् बुद्धः भक्तां करिणीं सावत्थ्याः क्षेत्रपतेः भार्यया सह अभिन्नां निरूपितवान्। पत्युः प्राणानां कृते सर्वस्य पणनस्य सः एव सङ्कल्पः पूर्वमेव अन्यरूपेण प्रकटितः आसीत्, तस्मिन् सरसि यत्र न बलं न च संख्या तं रक्षितुं पर्याप्ता आसीत्। केवलं भार्यायाः अपसरणस्य अस्वीकारः, तथा सम्मुखस्य सङ्कटस्य अनुरूपाणि यानि वचनानि सा प्राप्तवती, तानि एव पर्याप्तानि अभवन्।