कामविलापजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने विहरन् इमां जातककथां कथितवान्, या पालिजातकनिकाये त्रिकनिपाते जातकसङ्ख्या २९७ अस्ति। विहारे एकः भिक्षुः पूर्वं विवाहितः आसीत्, सङ्घे प्रव्रजित्वाऽपि स स्वत्यक्तां भार्यां न विस्मर्तुं शक्नोति स्म। सहभिक्षवः तं विषण्णं विचलितं च दृष्ट्वा तं बुद्धसमीपम् आनयन्। स तत्र स्वीकृतवान् यत् तस्य मनः तस्याः स्मृत्या अद्यापि बद्धमस्ति। भगवान् अवदत् यत् एषः तादृशेन सङ्गेन बद्धः प्रथमवारं न, स्त्रियः स्नेहे आसक्तेः अनर्थः पूर्वेषु जन्मसु भिक्षोः चित्तशान्तेः अपेक्षया बहु अधिकं नाशितवान्।

भगवान् अवदत् यत् अस्य उपदेशस्य समग्रा परिस्थितिः अन्यत्र पूर्वमेव उक्ता। तत्कालीनः प्रसङ्गः पुप्फरत्तजातकवत् आसीत्, यत्र शूलारूढः युवा अपि केवलं स्वप्रियायाः विचारे निमग्नः आसीत्। अधिका प्राचीना कथा इन्द्रियजातके प्राप्यते, यत्र एकः तपस्वी तादृशेन मोहेन सर्वं प्रायः नाशयति स्म। कामविलापजातकम् अस्य भयस्य अपरं स्तरं प्रकाशयति — मरणे निश्चिते अपि तृष्णा स्वग्रहणं न मुञ्चति।

वाराणस्यां कश्चित् पुरुषः राज्ञः विधेः विरुद्धं गुरुतरम् अपराधं कृतवान् इति निश्चितः। राजपुरुषाः प्राचीनं शूलारोपणदण्डं प्रावर्तयन्, नगराद् बहिः वध्यशूले तं तस्मिन् युगविधानानुसारं शनैः शनैः प्राणान् त्यक्तुं स्थापितवन्तः। कथा तस्य पीडायाः विवरणे न विलम्बते। महत्त्वपूर्णं तु तस्य जीवने क्षीयमाणे तस्य चित्ते किं परिपूर्णम् आसीत् इति।

सः यदा तत्र लम्बमानः आसीत्, तदा तेन आकाशे उपरि उड्डयमानः एकः काकः दृष्टः। स्वपीडायां क्रन्दनं विहाय सः तं पक्षिणं सम्बोध्य याचितवान् यत् सः तस्य सन्देशं स्वभार्यां प्रति नयेत्, या तस्य दशां अद्यापि न जानाति स्म। स्वयाचनां सः त्रिषु गाथासु प्रोक्तवान्, प्रत्येकस्यां गाथायां मरणभयं न, अपितु तस्याः भावनाविषयिणी चिन्ता प्रकटिता आसीत्।

प्रथमगाथायां म्रियमाणः पुरुषः काकं प्रति याचितवान् यत् सः भार्यासमीपं गत्वा कथयतु, सा यथा प्रतिज्ञातं स्वं प्रत्यागमनं कुतः न अभवत् इति। तस्य अनुपस्थितेः प्रत्येकं क्षणं तया असह्यरूपेण दीर्घं प्रतीयेत इति सः बिभेति स्म, यतः सा न जानाति स्म यत् सः शूले बद्धः अस्ति, कदापि गृहं न प्रत्यागमिष्यति इति।

द्वितीयगाथायां सः तत् विषयम् अभिमुखीकृतवान् यत् तस्य चित्तं सर्वाधिकं पीडयति। न तु शरीरं विदारयन् शूलम्, अपि तु तस्याः क्षोभः वा कोपः वा स्यात् इति चिन्ता। सः अवदत् यत् तस्याः अप्रसादः तस्य स्वमरणदण्डात् अपि अधिकं भारं जनयति, यथा तस्याः भावनाः तस्य जीवितात् एव अधिकमहत्त्वपूर्णाः स्युः।

तृतीयगाथायां सः काकं प्रति वदति यत् सः भार्यायै स्वमूल्यवस्तूनि — आभरणानि, वाराणस्याः उत्तमं वस्त्रं, गृहे सुरक्षितानि अन्यानि सम्पत्तीनि च — कुत्र निगूढानि इति निवेदयतु। सः इच्छति यत् सा तेन धनेन सान्त्वनं लभेत्, सुखेन च जीवेत्, यद्यपि सः स्वयं तत्र सह भोक्तुं पुनः न प्रत्यागमिष्यति।

बोधिसत्त्वः तस्मिन् स्थले विद्यमानः आसीत्, न तु जनसमूहाय उपदेशं ददन् प्रभावशाली तपस्वी रूपेण, अपितु यत् घटति तत् दृष्ट्वा अवगतवान् इति रूपेण। एकः मनुष्यः स्वान्तिमान् श्वासान् तस्यै स्त्रियै आश्वासनवचनेषु व्ययति, या तस्य वचनमपि श्रोतुं न शक्नोति — इति दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः अवबुद्धवान् यत् आसक्तिः मनः कियत् गभीरं बध्नाति, मरणभयमपि अतिक्रम्य। कथा अस्य निरीक्षणं शान्तं सरलं च रक्षति, मृत्युसन्निहितस्य स्वीयानां वचनानां भारं एव सम्पूर्णस्य उपदेशस्य वहनं कर्तुं प्रयच्छति।

यदा भगवान् वृत्तान्तं समापयत्, तदा सः सभायां समागतानां भिक्षूणां कृते पात्राणां परिचयं दत्तवान्। पुरातनकथायाः भार्या एव तां स्त्रियं रूपेण पुनर्जन्म लेभे, यां शोकाकुलः भिक्षुः विस्मर्तुं न शक्नोति स्म; तथैव अयं प्रेमबन्धः द्वयोः जन्मनोः मध्ये विस्तृतः आसीत्। यः बोधिसत्त्वः दण्डनं दृष्ट्वा तस्य अर्थम् अबोधत्, सः पूर्वजन्मनि स्वयं बुद्ध एव आसीत्। पुप्फरत्तजातकं इन्द्रियजातकं च यावत् एतं सूत्रम् अनुसृत्य भगवान् भिक्षवे दर्शितवान् यत् तस्य वर्तमानं दुःखम् अतिप्राचीनस्य प्रतिरूपस्य अंशः अस्ति, यत् पुनः पुनः अनुकरणेन न, अपि तु प्रज्ञया अन्ततः भेत्तुं शक्यम्।

२९७-सङ्ख्यके जातके समग्रं वृत्तान्तं श्रुत्वा शोकाकुलः भिक्षुः शूलारूढस्य पुरुषस्य अन्तिमेषु क्षणेषु स्वस्थितिं प्रतिबिम्बितां दृष्टवान्। द्वावपि स्वशेषशक्तिं तस्मिन् व्ययतः स्म यः न सम्प्राप्तुं शक्यः आसीत्। बुद्धः अनेन उपमानेन भिक्षुं स्वपरित्यक्तायाः साधनायाः प्रति पुनः प्रवर्तयति स्म, स्मारयन् यत् अनित्यताबोधः तत् बन्धनं शिथिलीकर्तुं शक्नोति, यत् पुरातनकथायां मरणसमीपेऽपि न शिथिलितुं शक्यम् आसीत्। वदन्ति यत् भिक्षुः इमां शिक्षां हृदि निधाय नूतनसङ्कल्पेन ध्यानाभ्यासं प्रत्यागतवान्, यां मुक्तिं बोधिसत्त्वेन वधस्तम्भसमीपे दूरात् एव एकदा ज्ञाता, तामेव ग्रहीतुं ततः अग्रे सः प्रचलितवान्।