कण्हदीपायनजातकम्

जातकट्ठकथायाः अभिलेखानुसारं बुद्धः ४४४ सङ्ख्याकं जातकम् आख्यत्, यत् असन्तुष्टः सन् सङ्घं त्यक्तुम् इच्छन्तं भिक्षुं प्रति सम्बद्धम्। बुद्धः अवदत् यत् पुरा प्राज्ञाः तपस्विनः स्वसाधनायां विफलाः सन्तः स्वविफलतां जगते न उद्घोषयन्ति स्म। ततः सः पूर्वजन्मनः कथां प्रावर्तयत्।

वंसदेशे द्वौ धनिनौ ब्राह्मणौ सखायौ कामभोगस्य दोषान् अदृशताम्। तौ स्वधनं दत्त्वा तपस्विनौ भूत्वा हिमालयं गतौ। पञ्चाशद्वर्षाणि तौ तपः अकुरुताम्, परं तेषु वर्षेषु तौ ध्यानसमाधिं न प्राप्नुताम्।

पश्चात् तौ काशीं प्रत्यागतौ, यत्र तयोः पुराणमित्रं गृहस्थः माण्डव्यः तौ अमिलताम्। सः तयोः आश्रयं दत्त्वा त्रिषु चतुर्षु वा ऋतुषु तयोः आवश्यकानि वस्तूनि प्रादात्।

तयोः एकः तपस्वी, यः भविष्ये माण्डव्यः शूलारोपितः इति प्रसिद्धः भविष्यति, कुटीरे निवसति स्म, यदा एकः चौरः तस्य समीपे चोरितवस्तूनां पोटलिकां निक्षिप्तवान्। नगरजनाः तां प्राप्य तं चौरं इति भ्रान्त्या गृहीतवन्तः। अनुसन्धानं विना राजा तं शूले आरोपयितुम् आज्ञापितवान्। खदिर-निम्बवृक्षयोः शूलानि तं भेत्तुं न शक्तानि, लोहशूलमपि न। केवलं आबनूसस्य शूलं तं भिन्नवत्।

पूर्वजन्मानि अवलोकयन् सः तस्य कारणं अवगतवान्। पूर्वजन्मनि सूत्रधारपुत्रत्वेन सः एकं मक्षिकां आबनूसखण्डे विद्धवान्। तस्य कर्मणः फलं परिपक्वम् अभवत्। शूलस्य कारणात् सः 'माण्डव्यः शूलारोपितः' इति स्मर्यते।

दीपायनः श्रुत्वा आगत्य शूलारोपितस्य सखः समीपे उपविष्टवान्। माण्डव्यस्य शरीरात् रक्तं तस्य शरीरे पतित्वा कृष्णचिह्नानि जनितवत्। तदारभ्य सः 'कृष्णदीपायनः' इति आहूतः।

ततः राजा स्वभ्रमं ज्ञातवान्। सः शूलम् अपसारयितुम् आदिशत्, परं तत् बहिः आकृष्टुं न शक्यते स्म; अतः शरीरस्य समतलं छिन्नम्। सः उभौ तपस्विनौ स्वोद्याने स्थापितवान्।

एकदा दीपायनः गृहस्थस्य माण्डव्यस्य गृहं गतवान्। तस्य तरुणः पुत्रः यञ्ञदत्तः स्वकन्दुकम् आनेतुं गतः, तदा वल्मीकात् सर्पः तं दष्टवान्। माता-पितरौ तं बहिः आनीय तपस्विनः समीपे साहाय्यं याचितवन्तौ।

दीपायनः सत्यक्रियां कृतवान्—सत्यस्य गम्भीरं कथनं, यत् रोगनिवारणार्थम् अभिप्रेतम्। सः स्वसाधनायाः तं अल्पकालं स्मृतवान् यदा तस्य साधना प्रसन्नहृदयात् प्रादुरभूत्, तां च पञ्चाशद्वर्षीयां अनिच्छया आचरितां ब्रह्मचर्यस्य साधनाम् अतुलयत्। यदा सः अवदत्, तदा विषं बालकस्य वक्षःस्थलात् निवृत्तम्।

ततः पिता स्वसत्यं कथितवान्। सः अवदत् यत् सः प्रत्येकम् अतिथिं स्वागतम् अकरोत्, परं अनिच्छया दत्तवान्, तथा च प्राज्ञाः तस्य अनिच्छां न अपश्यन्। विषं बालकस्य पृष्ठभागात् निवृत्तम्।

अन्ततः माता अवदत्। सा अवदत् यत् सा सर्पं प्रति तथा अनुभवति यथा स्वपत्यौ। एतेषां वचनानां श्रवणमात्रेण विषं पूर्णतया अपगतम्। यञ्ञदत्तः उत्थाय क्रीडितवान्।

निरामयतया प्रत्येकस्य गोपनीयं प्रकटितम्। गृहस्थः दीपायनं पृष्टवान् यत् यदि सः अनिच्छया ब्रह्मचर्यं पालयति, तर्हि किमर्थं तत् धारयति। दीपायनः उत्तरं दत्तवान् यत् सः मूर्खरूपेण ज्ञातुं भीतः अस्ति। गृहस्थम् अपि पृष्टम् यत् सः अनिच्छया किमर्थं ददाति; सः अवदत् यत् तत् स्वकुलस्य परम्परा अस्ति। ततः सः स्वभार्यां पृष्टवान् यत् सा तं किमर्थं शीतलं मन्यते; सा अपि अवदत् यत् तत् गृहस्य परम्परा अस्ति। सा भीता आसीत् यत् तस्याः गोपनीयता इदानीम् ज्ञायते, अतः सा तस्य क्षमां याचितवती।

बोधिसत्त्वः दीपायनः गृहस्थं माण्डव्यं प्रति उपदिष्टवान् यत् दानस्य फलं भवति इति विश्वस्य श्रद्धया दानं कर्तव्यम्। गृहस्थः माण्डव्यः उत्तरं दत्त्वा दीपायनं शान्तहृदयेन ब्रह्मचर्यं पालयितुं प्रेरितवान्। सर्वे उपदेशम् अङ्गीकृतवन्तः। भार्या स्वपत्यौ अनुरक्ता अभवत्। गृहस्थः श्रद्धया दानं दत्तवान्। दीपायनः ध्यानानि अभिज्ञाश्च लब्धवान्, ब्रह्मलोकगमनाय च नियतः अभवत्।

बुद्धः सत्यानि उपदिष्टवान्, तथा च असन्तुष्टः भिक्षुः प्रथममार्गस्य फले प्रतिष्ठितः अभवत्। ततः बुद्धः जन्म अभिज्ञापितवान्। आनन्दः गृहस्थः माण्डव्यः आसीत्, विशाखा तस्य भार्या आसीत्, राहुलः तस्य पुत्रः आसीत्, सारिपुत्तः माण्डव्यः शूलारोपितः आसीत्, बुद्धः स्वयं च कृष्णदीपायनः आसीत्।

जातकसङ्ख्या ४४४ सत्यक्रियां असाधारणरूपेण दर्शयति। प्रत्येकः वक्ता एकं सत्यं वदति यत् किञ्चित् मूल्यं यच्छति। कोऽपि गुणं दावति न; ते स्वीयाम् अनिच्छां स्वीकुर्वन्ति, ततः विषं निवर्तते।

कथा अनिच्छां अन्तिमं निर्णयं न मन्यते। सत्यस्य उच्चारणानन्तरं त्रयः अपि प्रसन्नेन हृदयेन साधनां कर्तुं चिन्तितवन्तः। असन्तुष्टस्य भिक्षोः कृते एषः शान्तः परिवर्तनबिन्दुः अस्ति। विभक्तस्य मनसः सत्यनिष्ठा परिवर्तनस्य आरम्भः भवितुम् अर्हति।