खरपुत्तजातकम्

पालित्रिपिटके प्रतिपादितस्य चक्कनिपातस्य खरपुत्तवग्गस्य ३८६ सङ्ख्याकं जातकम् इदं बुद्धेन आख्यातम्—यदा एकः भिक्षुः प्रव्रज्यार्थं त्यक्तायाः पत्न्याः स्मृतयः सांसारिकां तृष्णां प्रति तं प्रलोभयन्तीति स्वीकृतवान्। बुद्धः अवदत् यत् एषा एव स्त्री पूर्वजन्मनि तं गम्भीरं सङ्कटे अपातयत्, ततः सः तत् कथं अभवत् इति दर्शयितुं कथां प्रावर्तयत्।

पुरा वाराणस्यां सेनकः राजा नागराजं (मानुषरूपं ग्रहीतुं समर्थानां सर्पदेवानां जातेः एकं) मार्गे तं प्रहरन्तेभ्यः ग्रामबालकेभ्यः रक्षितवान्, बालकान् दूरं अपसार्य गम्भीरहानेः पूर्वमेव। कृतज्ञः नागराजः पश्चात् रत्नानि आनीय स्वकीयां नागकन्यां सेनकस्य रक्षणार्थं नियुक्तवान्, तथा च तस्मै सर्वेषां प्राणिनां भाषां बोद्धुं समर्थम् एकं मन्त्रम् अपि प्रदत्तवान्।

कालान्तरे राज्ञः रक्षायै नियुक्ता नागकन्या मानुषरूपात् अपसृत्य एकेन जलसर्पेण सह सम्भोगार्थं गता। यदा सेनकः अस्य विश्वासघाताय तां वंशेन प्राहरत्, तदा सा नागराजं प्रति गत्वा घटनां मिथ्यारूपेण न्यवेदयत्, येन सः सेनकं प्रति घातकान् प्रेषयितुं प्रेरितः। घातकाः कर्म कर्तुं पूर्वमेव सत्यं श्रुत्वा नागराजः तान् प्रत्यावर्तितवान्। कृतस्य अपकारस्य प्रतिकाररूपेण सः सेनकाय प्रत्यक्षं एकं मन्त्रं प्रदत्तवान्, यः विश्वस्य सर्वेषां शब्दानां ज्ञानं ददाति; परं तस्य एकमपि शब्दं कस्मैचित् प्रकाशयेत् चेत्, सः तत्क्षणमेव अग्नौ प्रविश्य मरिष्यति इति सावधानं कृतवान्।

सेनकः पिपीलिकानां मक्षिकानां च परस्परं सम्भाषणं प्रासादे श्रुत्वा शान्तं सुखम् अन्वभवत्। एकस्यां सायंकाले तस्य तेषां सम्भाषणे हासः राज्ञ्याः सन्देहं उत्पादितवान्। यदा सः कारणं वक्तुं अस्वीकृतवान्, तदा सा रुदती उपवासं कृतवती, घोषितवती यत् गुह्यज्ञानम् अपि तं मारयिष्यति, तथापि सा इच्छति यत् सः तस्याः समक्षं कथयन् मरेत्, न तु तद् विना जीवेत्। स्वकीयेन तस्याः सह बन्धनेन बद्धः सेनकः अन्ततः मन्त्रं प्रकाशयितुं निश्चितवान्, रथः उद्यानं प्रति सज्जीकर्तुं आदिष्टवान्, आगच्छन्तं मृत्युं प्रति सिद्धः।

देवराजः शक्रः राज्ञः मूढतां दृष्ट्वा स्वयं च असुरकन्यां सुजां (असुराः शक्तिशालिनः देवतुल्याः जातयः, प्रायः देवानां प्रतिद्वन्द्विनः) अजयोः रूपेण परिवर्त्य मार्गे आगच्छतः रथस्य पुरतः स्थापितवान्। सेनकस्य रथस्य अश्वाः अजयोः सहवासं प्रकटं दृष्टवन्तः, तेषु एकः अश्वः अजानां मूर्खतां तिरस्कारेण प्रोक्तवान्। यः अजः शक्रः आसीत्, सः उत्तरं दत्तवान् यत् अश्वः अधिकतरं मूर्खः अस्ति, रज्जुभिः बद्धः सन् अपि मुक्तये साहसं न धारयति। अजः अपि अवदत् यत् अश्वस्य आरूढः राजा तयोः द्वयोः अपि अधिकः मूर्खः अस्ति, यतः सः इर्ष्यालुपत्न्याः तृप्त्यर्थं अमूल्यं जीवनरक्षकं गुह्यं त्यक्तुं सिद्धः अस्ति, यः अपि तत् लब्ध्वा कदापि अधिकं विश्वस्ता न भविष्यति।

तस्मिन् उपदेशे स्वं लक्ष्यीकृतं ज्ञात्वा सेनकः वक्तुम् अजं मार्गदर्शनं याचितवान्। शक्रः स्वरूपं प्रकटयन् घोषितवान् यत् जीवनम् एव मनुष्यस्य प्रथमं धनम् अस्ति, तत् कदापि अन्यस्य इच्छायै न विक्रेयम्। सः राज्ञे उपदिष्टवान् यत् सः राज्ञ्यै वदेत् यत् मन्त्रः केवलं यष्टिप्रहारविधिना एव प्रकाशयितुं शक्यते, तस्याः लोभः तां तां शर्तम् अपि स्वीकारयिष्यति इति विश्वस्य। सेनकः प्रासादं प्रत्यागत्य राज्ञ्यै एतत् प्रस्तावितवान्; यदा सा सम्मता अभवत्, तदा सः तां प्रहारैः ताडयितुम् आदिष्टवान्, यावत् सा स्वमागं सर्वथा परित्यक्तवती; एवं सः स्वजीवनं गुह्यं च नागराजं प्रति स्वप्रतिज्ञां भङ्क्त्वा विना रक्षितवान्।

उपदेशं समापयन् बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। सारिपुत्तः यः अश्वः प्रथमम् अजानां मूर्खतां उपहसितवान्, सः आसीत्; वर्तमानस्य असन्तुष्टस्य भिक्षोः पूर्वजन्मनि सेनकः राजा आसीत्, तस्य पूर्वपत्नी च ईर्ष्यालुः राज्ञी आसीत्, यस्याः ईर्ष्या लगभग् राज्ञः प्राणान् हरत्। बुद्धः स्वयं शक्रः आसीत्, यः न तु राज्ञः बन्धनं प्रत्यक्षं निषिद्धवान्, अपि तु सम्मानस्य, गोपनस्य, जीवनस्य च समकालं तृप्त्यर्थं मार्गं प्रदत्तवान्। जातकं शक्रस्य समाधानं केवलनिषेधात् भिन्नस्य व्यावहारिकप्रज्ञायाः आदर्शरूपेण प्रस्तौति। सेनकं प्रति केवलं पत्नीं प्रत्याख्यातुम् उक्तवतः, यत् स्वमोहः पूर्वमेव सिद्धं कृतवान् यत् सः तत् धारयितुं न शक्नोति, देवः एतादृशं उपायं प्रदत्तवान् यत् राज्ञः पत्न्यां भक्तिः स्वकर्तव्यं च गुह्यं प्रति उभे अपि अक्षुण्णे स्थातुं शक्नुतः, प्रत्येकं आग्रहस्य एकेन चतुरेण पुनर्व्याख्यया तृप्ते।