मातङ्ग जातकम्

बुद्धेन इयं कथा कथिता — पालिपिटकेषु निबद्धस्य विसतिनिपातस्य मातङ्गवग्गस्य जातकसंख्या ४९७ इति। कौशाम्ब्याः राजा उदेनः राजोद्याने स्वाङ्गनाः वृद्धस्य पिण्डोलभारद्वाजस्य परितः सम्मिलिताः दृष्ट्वा मत्सरमत्तः भूत्वा तस्य तपस्विनः उपरि रक्तपिपीलिकाः सिञ्चितुम् आज्ञापयत्। वृद्धः जेतवने बुद्धस्य समीपं पलायितः। बुद्धः अवदत् यत् उदेनः ऋषिं प्रति एवं तिरस्कारं न प्रथमवारं कृतवान्, तस्य आदिकारणं दर्शयितुं पूर्वजन्मनः कथां च आख्यत्।

प्राचीने वाराणस्यां बोधिसत्त्वः नगरबहिः चाण्डालानां वसतौ जातः, मातङ्गः इति नाम च प्राप्तवान्। नीचकुले जातोऽपि सः प्रज्ञया, शीलेन, सौम्येन आत्मसंयमेन च युक्तः आसीत्, यत् आत्मानं श्रेष्ठं मन्यमानानां कैश्चित् अपि तुल्यं नासीत्। एकदा नगरस्य धनिकतमस्य वणिजः गर्विता दुहिता दिट्ठमङ्गलिका नगरद्वारसमीपे मातङ्गं दृष्टवती। चाण्डालदर्शनं अमङ्गलम् इति मत्वा सा सुगन्धजलेन नेत्रे प्रक्षाल्य प्रतिनिवृत्ता। तस्याः अनुचराः विहारभङ्गेन कुपिताः मातङ्गं मूर्छापर्यन्तं प्रहृत्य मार्गपार्श्वे त्यक्तवन्तः।

सञ्जातसंज्ञः मातङ्गः प्रहर्तृषु क्रोधं नाकरोत्, किन्तु तस्य प्रहारस्य मूलभूतां जात्यभिमानजनितां भ्रान्तिं निर्णायकेन उत्तरेण निवारयितव्यम् इति निश्चितवान्। सः वणिजः गृहं गत्वा द्वारदेशे शयितः, दिट्ठमङ्गलिकां स्वपत्नीत्वेन न प्रदास्यते चेत् न उत्थास्यामीति घोषितवान्। सप्तरात्रं यावत् सः धूलौ निश्चलः शयितः, यावत् वणिग्गृहजनाः चाण्डालस्य तस्य द्वारि मरणजनितं अपमानं भीत्वा नम्राः अभूवन् कन्यां च दत्तवन्तः।

सामान्यभार्यारूपेण तां स्वीकृत्य न, किन्तु मृदुतया वनं नीत्वा मातङ्गः तत्क्षणमेव तपस्विजीवनं प्रविष्टः। सप्तदिनमध्ये गाढध्यानेन सः अभिज्ञाः प्राप्तवान्। सः तस्याः समक्षं ब्रह्मदेवस्य परमवैभवेन प्रत्यक्षो बभूव, दीप्तप्रकाशेन पूर्णचन्द्रमण्डलं भित्त्वा च, तस्याः जातः पुत्रः परमसम्मानं प्राप्स्यतीति अवदत्। तेषां पुत्रः तस्याः प्रसवार्थं निर्मिते मण्डपे जातः, तस्यैव मण्डपस्य नाम्ना माण्डव्यः इति अभिहितः।

माण्डव्यः धनवैभवे विशेषाधिकारे च वर्धितः, षोडशवर्षवयसि च प्रतिदिनं षोडशसहस्रब्राह्मणान् भोजयति स्म, केवलं सत्कुलीनान् पोषयन् इति गर्वं कुर्वन्। एकदा मातङ्गः स्वयं तपस्विनः जीर्णवस्त्रधारी भिक्षार्थम् आगतः; माण्डव्यः स्वपितरं न अभिज्ञाय, अथवा अभिज्ञातुं न इच्छन्, तं दानानर्हं अधमं प्राणिनम् इति निन्दितवान्।

सत्यस्य तपस्विनः प्रति एवंविधेन तिरस्कारेण कुपिताः नगरस्य रक्षकदेवताः माण्डव्यस्य ग्रीवां पृष्ठतः परिवर्त्य, तेन भोजिताः ब्राह्मणाः च प्रहृत्य पातयामासुः; माण्डव्यः स्तब्धः मृतप्रायः च अभवत्। एतां दशां दृष्ट्वा दिट्ठमङ्गलिका अवगतवती यत् मातङ्गः एव तस्य प्रतीकारे समर्थः, अतः शोकेन तं मृगयितुं निर्गता। गभीरं अन्यायेन पीडितोऽपि मातङ्गः क्रोधं न प्रादर्शयत्। पुत्रस्य स्वास्थ्यार्थं स्वकीयाः तण्डुलपेयायाः अंशं तस्यै दत्त्वा, तस्मिन् अवसरे शिक्षितवान् यत् दानं यथार्थतः सदाचारिणां प्राज्ञानां च भवति, न तु केवलं जन्मना वृतानाम्।

उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः उभयोर्जन्मनोः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। उदेनः माण्डव्योऽभवत्, यः गर्वितः पुत्रः जीर्णवस्त्रधारिणि तपस्विनि तिरस्कारं कृत्वा स्वयं दैवदण्डं प्रापितवान्; बुद्धः स्वयं चाण्डालमुनिः मातङ्गः अभवत्, यस्य सदाचारः, क्षान्तिः, प्रज्ञा च स्वजातेः दुर्घटनया सम्पूर्णतया अबद्धाः सिद्धाः।

जातकं माण्डव्यस्य पुनःस्थापनेन न समाप्यते। यान् षोडशसहस्रब्राह्मणान् सः भोजितवान्, ते चाण्डालस्य दानस्पृष्टम् अन्नम् अजानन्तः अनुभुक्तवन्तः, अतः अपमानेन निष्कासिताः। ते दूरस्थं मेज्झराज्यं पलायिताः, यत्र ते पश्चात् तत्रत्यं शासकं बोधयामासुः यत् मातङ्गः भिक्षार्थम् आगते सति वञ्चकः आसीत्। राजपुरुषाः भोजनरतं ऋषिं हतवन्तः। माण्डव्यस्य लघुतिरस्कारे अपि प्रतिक्रियां कर्तुं प्रस्तुताः रक्षकदेवताः वस्तुतः सदाचारिणः ऋषेः हत्यायाः उत्तरं अधिकतरेण गणनया दत्तवन्तः, मेज्झराज्यं च स्वयं विनष्टम्। जातकं द्वयोः दण्डयोः — तिरस्कारार्थं परिवर्तितग्रीवा, हत्यार्थं सम्पूर्णराज्यविनाशश्च — अपराधानुरूपतया मन्यते, न तु गाम्भीर्येण समानतया। बौद्धटीका एतं भेदं अवगन्तुं केन्द्रीयं मन्यते, यत् कथा सदाचारविरुद्धं तिरस्कारं एकस्मिन् समरूपे पापे न अपितु परिमाणविषये इव गृह्णाति।

मातङ्गस्य स्वकीयं आचरणं सर्वत्र वैयक्तिकप्रतीकारात् स्पष्टतया मुक्तम्। सः स्वप्रहर्तॄन् क्षमते; स्वाहारेण पुत्रं यः तस्य अपमानम् अकरोत् तं दण्डस्थाने नीरोगं करोति; माण्डव्यं न शपति, न च देवदण्डेन आनन्दति। तथापि जातकम् इमां क्षान्तिं अन्यत्र परिणामस्य सह असङ्गतां न दर्शयति, यदा सत्यसदाचारस्य तिरस्कारः पर्याप्तं दूरं गतः भवति, तदा ऋषेः स्वेच्छातः परैः बलैः परिणामः अनुसरति। कथा एतौ सत्यौ परस्परं सन्धिं न कृत्वा एकत्र धारयति। ऋषेः हृदयं द्वेषात् सर्वथा मुक्तं भवेत्, परन्तु सः मूर्तिमान् करोति यत् व्यापकं नैतिकं क्रमं तत् उत्तरं अद्यापि याचते यत् सः स्वयं कदापि वैयक्तिकरूपेण नाकाङ्क्षत्।