मृगपोतकजातकम्

पालिग्रन्थे पञ्चनिपातस्य अद्धवग्गे क्रमाङ्कः ३७२ इति अभिलिखितं जातकं बुद्धेन जेतवने उक्तम्, एकस्य स्थविरभिक्षोः विषये यः एकं तरुणं भिक्षुसङ्घे प्रव्राजितवान्। शिष्यः स्वगुरोः महता भक्त्या सेवां कुर्वन् अपि रोगेन पीडितः मृतः, स्थविरः शोकेन अभिभूतः, स्वस्य हानिम् उच्चैः विलपन् इतस्ततः भ्रमति स्म। बुद्धः अतीतजन्मनः कथाम् आख्यत् यत् दर्शयितुं यत् एषः एव आसक्तिः अनिवार्यः शोकः च पूर्वमपि अतिनिःशब्दे परिसरे अभिनीतः आसीत्।

ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां शासनकाले बोधिसत्त्वः त्रयस्त्रिंशद्देवलोके देवराजः शक्रः अभवत्। तस्मिन् एव युगे काशीदेशस्य एकः पुरुषः गृहस्थजीवनं त्यक्त्वा हिमालयवने तपस्विरूपेण निवसति स्म, वन्यफलैः जीवति स्म। एकदा मूलानि सङ्गृह्णन् सः नवजातं मृगशावकं प्राप्तवान्, यस्य माता मृता आसीत्। करुणया प्रेरितः सः तं स्वाश्रमं नीत्वा कोमलान् धान्यकणान् अदात्, वर्धमानेन स्नेहेन च तं पालयति स्म।

कालान्तरे एषा करुणा आसक्तिरूपेण गाढतरा अभवत्, तपस्वी च तं मृगं स्वप्रियं सन्तानम् इव मन्यते स्म, स्वस्य सुखार्थं व्यग्रः सन् ध्यानं त्यक्तवान्। एकदा मृगशावकः वर्षाकालीनं हरितं तृणम् अतिभक्षितवान्, तेन आकस्मिकेन उदरपीडया मृतः। तपस्वी अनियन्त्रितेन शोकेन अभिभूतः अभवत्, वक्षः ताडयन्, केशान् उन्मूलयन्, स्वसन्तानः मृतः इति उच्चैः क्रन्दन्।

स्वर्गीयात् दृष्टेः विश्वम् अवलोकयन् शक्रः रोदन्तं तपस्विनं दृष्ट्वा अवतीर्णः, आश्रमस्य उपरि आकाशे स्थित्वा साक्षात् तं सम्बोधितवान्। सः पृष्टवान् यत् किमर्थं सः अज्ञः सांसारिकः इव रोदिति, यदा अश्रुभिः शीतलेषु शरीरेषु उष्णता न उत्पद्यते, न च अश्रुप्रवाहः स्वकर्मानुसारं (स्वकृतानां पूर्वकर्मणां फलप्राप्तेः) पूर्वं गतं पुनः आनेतुं शक्नोति। शक्रः व्याख्यत् यत् यः मृतान् कृते विलपति, सः स्वशोकस्य अग्निना केवलं स्वयम् एव दह्यते, कृशः रुग्णः च भवति, यस्य कृते शोकः क्रियते तस्य किमपि लाभं न साधयति।

शक्रस्य वचनानां तीक्ष्णा सरलता तपस्विनः शोकं तत्क्षणम् एव भित्त्वा अगच्छत्। सः मुखं प्रक्षाल्य, सर्वेषां जातानां वस्तूनाम् अपवादरहितं सत्यम् अनित्यता (अनिच्च) इति चिन्तयित्वा, पुनः दृढतरेण सङ्कल्पेन ध्याने प्रत्यावृत्तः।

उपदेशं समाप्य बुद्धः द्वयोः जन्मनोः पात्राणि परिचितवान्। वर्तमानः शोकाकुलः स्थविरः अतीतस्य मृगशावकं गतवन्तं तपस्वी आसीत्, तथा मृतः तरुणः शिष्यः स्वयं मृगशावकः आसीत्। बुद्धः स्वयं शक्रः आसीत्, यस्य दिव्यहस्तक्षेपः प्राचीनस्य तपस्विनः शोकं जेतवने स्थविरस्य विलापं च एकेन अपरिवर्तनीयेन उपदेशेन उत्तरितवान्।

जातकं तपस्विनः अनाथप्राणिनं प्रति मूलदयायाः तथा तस्याः क्रमशः परिणामस्य मध्ये सूक्ष्मां रेखां अङ्कयति। मृगशावकस्य रक्षा सर्वेषु मानदण्डेषु वास्तविकं करुणाकार्यम् आसीत्, कथा च तत् कदापि न सूचयति। यत् खतरं सा अन्वेषयति तत् केवलं यत् अनन्तरं जातं तत्र एव अस्ति। करुणा अदृश्यं स्वामित्वे परिणता, यावत् मृगशावकः केवलं परिचर्यायोग्यः न, अपि तु आवश्यकः अभवत्, तस्य सुखं च तपस्विनः अनेकेषु चिन्तनेषु एका न, अपि तु सः केन्द्रः यस्य परितः स्वध्यानम् अपि पुनःसङ्गठितम्। बौद्धटीका तपस्विनः शोकपतनं तस्मिन् पूर्वे अलक्षिते परिवर्तने अनिवार्यं परिणामं मन्यते। एतादृशः शोकः तीव्रः शोकस्य एव अनुपातिकः न भवति; सः तत् सीमाम् अनुसरति यत् लुप्तं वस्तु शोककर्तुः स्वस्थिरतायाः केन्द्रं कियत् पूर्णतया आसीत्।

जातकं तपस्विनः मृगशावकं स्थविरस्य शिष्येन सह युगलेन दर्शयति, यत् विशिष्टम् आग्रहं दृढीकरोति। पाठस्य समायोजनं वने तपोवनस्य तथा बौद्धसङ्घस्य मध्ये, पशोः तथा मानवशिष्यस्य मध्ये, दूरस्थस्य भूतकालस्य तथा बुद्धस्य स्वयुगस्य मध्ये न आवश्यकम् आसीत्। शक्रस्य गाथा शोकस्य यन्त्रणाम् एव सम्बोधयति— कर्मणा पूर्वं निश्चितस्य विरुद्धे तस्य निष्फलताम्, तथा तस्य अनुगमनकर्तुः व्ययं च। यन्त्रम् एतत् समानरूपेण कार्यं करोति, कस्य कृते शोकः क्रियते, तस्य प्रेम्णः कियत् गाढम् आसीत् इति निरपेक्षम्। जातकम् एतां पुनरावृत्तिं शब्दकौशलरूपेण न, अपि तु आश्वासनरूपेण ददाति— यत् उपदेशः एकस्य एकाकिनः तपस्विनः शोकात् मुक्तिं कृतवान्, सः शताब्दीभ्यः अनन्तरम् अपि समानेन शोकेन आक्रान्तस्य स्थविरस्य कृते अपरिवर्तितः उपलब्धः आसीत्।