पुचिमन्दजातकम्

इयं कथा बुद्धेन उक्ता, पालित्रिपिटके यथा अभिलिखिता, जातकम् सङ्ख्या ३११, चतुष्कनिपाते (चतुर्धर्मसंग्रहे) पुचिमन्दवग्गे च स्थिता। स्थविरः मोग्गल्लानः राजगृहस्य समीपे निवसन् स्वकुटीरद्वारे एकं चौरं विश्रमन्तं दृष्टवान्। भयं अवगत्य मोग्गल्लानः तं पुरुषम् अत्र न शयितुम् आदिश्य निर्गमितवान्; क्षणान्तरे चौरस्य अनुसारिणः आगतवन्तः, परं ते तस्य मार्गं सर्वथा अनुसरितुं न शक्तवन्तः। यदा मोग्गल्लानः घटनां बुद्धाय न्यवेदयत्, तदा बुद्धः तस्य शङ्कायाः औचित्यं सम्पुष्ट्य पूर्वजन्मनः एकां कथां उक्तवान्, यत्र तादृशः एव दूरदर्शिता कर्म दृश्यते स्म।

वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासने बोधिसत्त्वः नगरस्य प्रान्ते श्मशानवने स्थितस्य निम्बवृक्षस्य रक्षकदेवतारूपेण जातः। तस्य समीपे एकः वृद्धः बोधिवृक्षः स्थितः आसीत्, यस्मिन् द्वितीया वृक्षदेवता निवसति स्म। बाह्यग्रामात् अपहृतं धनं गृहीत्वा एकः दस्युः रात्रौ वनम् अप्रविशत्, स्वीयं धनं निम्बवृक्षस्य मूले स्थापयित्वा गभीरं प्रमादयुक्तं निद्रां प्राप्नोत्, स्वं तस्य शाखाभिः सुरक्षितं मन्यमानः।

निम्बदेवता सुप्तं चौरं दृष्ट्वा तस्मिन् सरलदयावशात् न प्रवृत्ता। तस्याः कार्यं सुनिश्चितात् स्वार्थमूलकात् भयात् उद्भूतम् आसीत्: तस्मिन् नगरे गृहीतौ दोषिणौ चौरौ निम्बकाष्ठेभ्यः विशेषतः कर्तितैः शूलैः विद्धौ भवतः स्म। यदि अनुसारिणः रक्षकाः अयं पुरुषः वृक्षमूले सुप्तः इति प्राप्नुयुः, तर्हि ते अस्मात् एव स्कन्धात् शाखां छित्त्वा तस्य वधशूलं निर्मास्यन्ति इति देवता अचिन्तयत्। देवता सत्वरं अवदत्: उत्तिष्ठ चौर, न एषः शयनस्य कालः किमर्थं शेषे इति, तथा प्रस्खलितं पुरुषं अनुसारिणां आगमनात् पूर्वमेव वनात् निरस्तवती।

समीपवर्तिनि वृक्षे स्थिता बोधिदेवता एतत् दृष्ट्वा पृष्टवती यत् निम्बदेवता कुतः एवं सत्वरं प्रवृत्ता, यतः निश्चितम् एव वृक्षस्य अधः केवलं शयानस्य मनुष्यस्य कारणात् वृक्षाय हानिः न भवेत्। निम्बदेवता प्रत्युत्तरम् अददात् यत् भयं अमूर्तं नासीत्, प्रत्यक्षम् आसीत्। क्षणान्तरे अनुसारिणः रक्षकाः आगत्य तत् एव सम्पुष्टवन्तः: यदि ते चौरं तत्र प्राप्नुयुः, तर्हि निम्बवृक्षात् छिन्नेन शूलेन तं विधिष्यन्ति स्म, ततः बोधिदेवतायाः संशयः पूर्णतया समाहितः अभवत्।

उपदेशस्य समाप्तौ बुद्धः उभयजन्मनोः पात्राणि अभिज्ञातवान्। शारिपुत्रः बोधिवृक्षदेवता आसीत्, यः सावधानतायाः तात्कालिकतां प्रश्नितवान्, स्वयं बुद्धः च निम्बवृक्षदेवता आसीत्। तस्य दूरदर्शिता, या स्वस्य अस्तित्वं प्रति आसन्नेन सङ्कटेन तीक्ष्णीकृता आसीत् न तु केवलया भावुकतया, चौरं विपत्तेः पूर्वमेव सुरक्षां प्रति प्रेरितवती, यतः विपत्तिः न तं पुरुषं न तं वृक्षं स्पृशेत्।

इयं जातकं निम्बदेवतायाः प्रेरणां प्रति स्पष्टतया भावुकतारहितम् अस्ति, एषा ईमानदारी अपि अस्य कथायाः अंशः अस्ति। बौद्धटीकाकाराः कथामेतां एकं सुचिन्तितं प्रत्याख्यानं मन्यन्ते, यत् तस्य विश्वासस्य विरुद्धम् अस्ति यत् केवलं शुद्धा निःस्वार्था करुणा एव वास्तविकं शुभफलं जनयितुं शक्नोति। निम्बदेवता स्वस्य स्कन्धस्य शाखानां च रक्षार्थं प्रवृत्ता आसीत्, न तु कस्यचित् अपरिचितस्य प्रेम्णा। तथापि चौरः रक्षितः एव, यः समये जागृत्य पलायितवान्, न तु यस्य वृक्षस्य अधः सः सुप्तः आसीत्, तस्य काष्ठेन एव गृहीतः वधितः च। जातकं न अपेक्षते यत् देवतायाः प्रेरणा उदात्ता भवेत् येन फलं महत्त्वपूर्णं स्यात्; तत् केवलं इच्छति यत् सङ्कटं स्पष्टतया दृश्येत आगमनात् पूर्वं च तस्मिन् कार्यं क्रियेत, प्रेरणा यत् किमपि भवतु।

द्वयोः वृक्षदेवतयोः वार्तालापः केवलम् अलङ्काररूपेण कथायाः दैर्घ्याय योजितः न अस्ति। बोधिदेवतायाः मुखेन युक्तियुक्तं कथनं व्यक्तं यत् शयानः मनुष्यः वृक्षाय भयं न जनयति, इति कृत्वा जातकं यां तां संदेहभावनां उपस्थापयति यां श्रोता अन्यथा निम्बदेवतायाः तात्कालिकतायां आनेतुम् शक्नुयात्। ततः क्षणान्तरे रक्षकानां स्वीकृत्या तत् संदेहं प्रत्यक्षरूपेण निरस्यति। संशयः इति सुनिश्चित्य उत्थापितः यत् घटनाभिः समाधीयेत, न तु श्रोतुः व्यक्तिगतविचारे त्यक्तः। एवं कथायाम् एव निम्बदेवतायाः दूरदर्शितायाः प्रमाणीकरणं भवति, न तु पाठकाः केवलं विश्वसिषन्ति यत् भयं वास्तविकम् आसीत्।