मट्ठकुण्डलीजातकम्

बुद्धः पालिजातकट्ठकथा यथा अभिलिखति तथा क्रमाङ्कः ४४९ इति जातकं श्रावस्त्यां उक्तवान्। तस्य नगरस्य एकः धनिकः भूस्वामी स्वपुत्रं विनष्टवान्, शोकेन च अभिभूतः अभवत्। सः स्वस्य परिचर्यां न करोति स्म, बुद्धस्य सेवायै न आगच्छति स्म, स्वकार्येषु न रुचिं दर्शयति स्म।

बुद्धः दृष्टवान् यत् सः धर्मग्रहणाय सज्जः अस्ति। सः स्थविरेण आनन्देन सह तस्य गृहं गत्वा तस्य शोकविषये पृष्टवान्। सः भूस्वामिने अवदत् यत् प्राचीनकाले प्राज्ञाः, येषां पुत्रस्य मरणेन शोकः आगतः, ते प्राज्ञानां वचनं श्रुत्वा, नष्टं पुनः प्राप्तुं किमपि न शक्यते इति स्पष्टं ज्ञात्वा, शोकं न अनुभवन्ति स्म। ततः सः पूर्वजन्मनः कथाम् आख्यत्।

ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां शासनकाले तत्रत्यः धनिकः ब्राह्मणः एकं पुत्रम् अलभत। बालकः रोगग्रस्तः पञ्चदशे वा षोडशे वा वर्षे मृतः। सः देवलोके जातः।

तस्य पिता तत् सोढुं न शक्तवान्। सः पुनः पुनः श्मशानं गत्वा भस्मराशेः समीपे रोदति स्म। स्वर्गात् पुत्रः, अधुना देवरूपेण (दिव्यप्राणी) जातः, तं दृष्ट्वा सहायतायै निश्चितवान्।

देवः स्वस्य पूर्वजीवनस्य रूपं धारयति स्म। सः विविधैः आभरणैः स्वं अलङ्कृतवान्, मार्जितैः कुण्डलैः सहितम्, यानि कथायाः नाम मट्टकुण्डली इति प्रदत्तवन्ति। सः शिरः उभाभ्यां हस्ताभ्यां धृत्वा श्मशाने रुदन् अतिष्ठत्।

ब्राह्मणः आगत्य तं दृष्टवान्। सः गाथायां पृष्टवान् यत् किमर्थम् एषः दीप्तिमान् तरुणः एतादृशे स्थले शोकाकुलः तिष्ठति।

तरुणः उत्तरं दत्तवान् यत् तस्य रथः सूक्ष्मसुवर्णेन निर्मितः अस्ति, तथा अतीव दीप्यते, किन्तु तस्य कृते चक्रयुग्मं न प्राप्यते। ब्राह्मणः प्रस्तावितवान् यत् सः यादृशानि चक्राणि इच्छति, तानि तस्य कृते निर्मापयिष्यति।

तरुणः अवदत् यत् तस्य अभिप्रेतानि चक्राणि चन्द्रसूर्यौ सन्ति। ब्राह्मणः अवदत् यत् यत् कदापि न लभ्यते, तस्य अन्वेषणं मूर्खतायाः लक्षणम् अस्ति।

तरुणः वचनानि परिवर्त्य अवदत्। चन्द्रः सूर्यश्च, इति सः अवदत्, कमपि उदयास्तमननाय दृश्येते। किन्तु यस्य मरणं ब्राह्मणः शोचति सः गतः, पुनः दृष्टुं न शक्यते। तयोः द्वयोः मध्ये कः अधिकः मूढः इति?

ब्राह्मणः सत्यं स्वीकृतवान्। सः अवदत् यत् सः एव अधिकः मूढः। सः तरुणाय अवदत् यत् शोकः तस्य हृदये ज्वलन्तः अग्निरिव आसीत्, तथा तरुणः जलवत् आगतः तं शमयितुम्। सः अवदत् यत् तरुणः तस्य हृदयात् क्रूरं शल्यं निष्कृष्टवान्, अधुना च सः पीडाशोकात् मुक्तः अस्ति।

तदा तरुणः स्वं प्रकटितवान्। सः ब्राह्मणस्य पुत्रः आसीत्, देवेषु पुनर्जन्मप्राप्तः। सः पितरम् अवदत् यत् अद्यप्रभृति तस्य कृते मा शोचेत्, अपितु दानं दद्यात्, शीलानि पालयेत्, पवित्रं उपोसथदिनं च आचरेत्।

ब्राह्मणः तथैव अकरोत्। सः दानं दत्तवान्, शीलानि अपालयत्, यदा च तस्य जीवनं समाप्तं, तदा सः देवलोके पुनर्जन्म प्राप्तवान्।

बुद्धेन कथायाम् उक्तायां भूस्वामी प्रथममार्गस्य फले, स्रोतापन्नस्य अवस्थायां, प्रतिष्ठितः अभवत्। बुद्धः सत्यानि प्रकाशितवान् तथा जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्। सः अवदत् यत् सः स्वयम् एव तम् उपदेशं दत्तवान् देवः आसीत्।

क्रमाङ्कः ४४९ इति जातकं शोकेन सह विवादं न करोति। सा एकं लघुम् अद्भुतं चित्रं ददाति— श्मशाने एकः तरुणः चन्द्रं याचते। पिता तस्य असम्भवताम् श्रुत्वा, श्रवणे स्वशोकं नूतनेन प्रकाशेन पश्यति।

सान्त्वना न मृताः किमपि न इति भावः। पुत्रः देवेषु जीवति, सः इच्छति यत् पिता सुखेन जीवेत्। कथा यत् गृह्णाति तत् गतस्य पुनः प्राप्तेः असम्भवाभिलाषः, यत् च ददाति तत् सरलः उपदेशः— दानं दत्त, शीलानि पालय, उपोसथं च आचर।

बुद्धः एतां कथां तस्मै पुरुषाय चितवान् यः भोजनं, कार्यं, विहारदर्शनं च त्यक्तवान्। सः सिद्धान्तेन न आरभत। सः शोकाकुलस्य पितुः कृते गृह्यमाणेन चित्रेण आरभत, तथा पितुः स्वकीयवचनैः— अहं अधिकः मूढः अस्मि— शिक्षां कार्यं कर्तुं प्रेरितवान्। उपोसथः, चन्द्रकलानां दिनेषु आचर्यमाणः पवित्रः दिवसः, उचितः अन्तिमसूरः अस्ति, यतः चन्द्रः एव संवादस्य विषयः आसीत्।