मय्हकजातकम्

इदं जेतवने बुद्धेन उक्तम्, श्रावस्त्यां स्थिरतां प्राप्तस्य एकस्य विदेशीयवणिजः विषये, यः अत्यधिकं धनिकः अभवत्। तथापि सः न स्वीयं धनं स्वोपभोगाय व्ययितवान्, न च अन्येभ्यः किमपि दत्तवान्। उत्तमं भोजनं प्रस्तुतं सति सः तत् प्रत्याचख्यौ, केवलं तण्डुलचूर्णस्य यूषम् आम्लं पेयं च अपिबत्। सूक्ष्मवस्त्राणि प्रस्तुतानि सति तानि प्रत्याचख्यौ, जीर्णं केशवस्त्रं धारितवान्। मणिखचितः रथः प्रस्तुतः सति सः तं प्रत्याख्याय भग्नशकटे शुष्कपर्णच्छत्रेण भ्रमति स्म। एवं निरानन्देन रीत्या सः जीवनपर्यन्तं धनं सञ्चितवान्, दानं न दत्तवान्, मरणानन्तरं च उत्तराधिकारी नासीत्। सप्तदिनरात्रौ राजपुरुषाः तस्य विशालं स्वामिहीनं धनं राजकोषं प्रति वोढुं श्रान्ताः अभवन्।

यदा एतत् कार्यं समाप्तम्, तदा कोसलराजः पसेनदिः प्रणामार्थं जेतवनं गतवान्। बुद्धेन पृष्टे सति किमर्थं सः पूर्वं नागतवान्, तेन वणिजः विषये उक्तम्, यः एतादृशेन धनेन अपि दरिद्रवत् जीवितवान् मृतवान् च। “भगवन्,” राजा पृष्टवान्, “अयोग्यः एषः पुरुषः एतावत् धनं किमर्थं प्राप्तवान्? किमर्थं च तस्य तद् उपभोक्तुं मनः अभवत् नैव? अपि च किमर्थं सः पुत्ररहितः एव मृतः?” राज्ञः याचनया बुद्धः अतीतस्य द्वाभ्यां कथाभ्याम् उत्तरं दत्तवान्।

पुरा काले यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, तदा एकः वणिक् आसीत् यः कस्मैचित् अपि न ददाति स्म, कस्यापि पोषणं न करोति स्म। एकदा राजसभां गच्छन् सः तगरशिखिनामकं प्रत्येकबुद्धं (यः एकाकी बोधिं प्राप्नोति, अन्यान् न उपदिशति) भिक्षाटनं कुर्वन्तं दृष्टवान्, सहसा आदरभावेन सः पृष्टवान् यत् सः किमपि भोजनं प्राप्तवान् वा। तेन उक्ते यत् न प्राप्तम्, वणिजः तं स्वगृहं प्रेषितवान्, आदेशं दत्त्वा यत् तस्मै स्वकृतस्य विशिष्टभोजनस्य पूर्णं पात्रं दीयताम्; तस्य भार्या प्रसन्नतया आज्ञापालनं कृतवती।

किन्तु राजसभातः प्रत्यागच्छन् सः तगरशिखिनं पात्रं मिष्टान्नैः परिपूर्णं वहन्तं दृष्टवान्। तस्य दृष्ट्वा तस्य हृदयं विषण्णम् अभवत्, सः चिन्तितवान्, “यदि मम स्वभृत्याः एतत् अभक्षयिष्यन्, तर्हि कमपि लाभं प्राप्नुयुः— कियत् अहानिकरम् एतत्!” एतं पश्चात्तापात्मकं विचारं सः कदापि निवर्तयितुं न शक्तवान्। बुद्धः व्याख्यत् यत् दानं तदा एव पूर्णं फलं ददाति यदा त्रिषु चित्तभावेषु अखण्डता रक्ष्यते— दातुम् इच्छायां आनन्दः, दानकर्मणि आनन्दः, ततः दत्तस्य अनन्तरम् अपि आनन्दः। यतः वणिजः पश्चात्तापः तृतीयं दूषितवान्, अतः तगरशिखिने दत्तं दानं जन्मनि जन्मनि विशालधनरूपेण पक्वम् अभवत्, यत् सः कदापि उपभोक्तुं न शक्तवान्।

निःसन्तानत्वविषये बुद्धः द्वितीयाम् कथाम् आख्यत्। पुरा काले, ब्रह्मदत्तस्य शासने वाराणस्यामेव, बोधिसत्त्वः अशीतिकोटिधनस्य वणिक्कुले जातः। मातापित्रोः मरणानन्तरं सः कुलसम्पत्तिं प्रबन्धितवान्, स्वद्वारे दानशालां निर्मितवान्, उदारतया च जीवितवान्, कनिष्ठं भ्रातरम् अपि पोषितवान्। कालान्तरे तस्य पुत्रः जातः। किन्तु यदा बालकः चलितुं शक्तः अभवत्, तदा बोधिसत्त्वः लौकिकजीवने निहितं दुःखं स्पष्टं दृष्ट्वा तं त्यक्तुं सङ्कल्पितवान्। सः पत्नीं, बालकं, समग्रं धनं च कनिष्ठस्य भ्रातुः हस्ते समर्पयित्वा निर्दिष्टवान् यत् सः दानकार्यं निरन्तरं कुर्यात्। ततः सः हिमालयं गत्वा तपस्वी अभवत्, यत्र ध्यानेन सः अन्तर्दृष्टेः उच्चशक्तिं प्राप्तवान्।

पश्चात् भारं धारयन् कनिष्ठः भ्राता भागिनेयं प्रति भीतः अभवत्, यस्मिन् दिने बालकः वयस्कः भूत्वा सम्पत्तेः अर्धभागं याचिष्यति इति भयेन। लोभेन वशीकृतः सः बालकं स्नापनव्याजेन नद्यां नीतवान्। तयोः तत्र यत् घटितं तत् केवलं सः जानाति स्म, कदापि न स्वीकृतवान्— किन्तु बालकः गृहं न प्रत्यागतः। यदा बालकस्य माता पृष्टवती यत् तस्य पुत्रः कुत्र अस्ति, तदा सः केवलम् अवदत्, “सः जले क्रीडति स्म; अहं तं अन्विष्टवान्, किन्तु न प्राप्तवान्।” सा रोदित्वा अधिकं न अभाषत।

हिमालये स्वनिवासात् बोधिसत्त्वः स्वशुद्धया दृष्ट्या समग्रं विषयम् अवलोकितवान्, सत्यं प्रकाशयितुं च निश्चितवान्। सः आकाशमार्गेण वाराणसीं गत्वा, सुन्दरवस्त्रधारी स्वपूर्वगृहस्य द्वारे स्थितवान्, दानशालाम् अनुपस्थितां दृष्ट्वा शोकाकुलः, अनुमानयन् यत् भ्राता तां उपेक्षया पातितवान्। यदा भ्रात्रा तस्य आगमनं ज्ञातं, तदा सः बहिः आगत्य सादरं प्रणामं कृत्वा तं भोजनार्थं नीतवान्। भोजनानन्तरम् एकत्र उपविष्टेषु सत्सु बोधिसत्त्वः स्वपुत्रविषये पृष्टवान्। “सः मृतः, भो स्वामिन्,” भ्राता स्वीकृतवान्। “कथम्?” “स्नानस्थाने— किन्तु सः कथं घटितम् इति सम्यक् वक्तुं न शक्नोमि।”

“न शक्नोषि?” बोधिसत्त्वः उत्तरं दत्तवान्। “एषः कर्मः मया पूर्वमेव ज्ञातः अस्ति। किं तव हस्तेन एव नदी तं प्रच्छादितवती नासीत्? कथय— यदा राजानः, चौराः, कालः च यत् त्वं सञ्चितवान् तत् सर्वं विकीर्णं करिष्यन्ति, तदा तव किं लब्धं भविष्यति? अन्ततः तव मयहक-पक्षिणा सह कः भेदः?”

बुद्धसदृशया सहजतया सः इमान् श्लोकान् उक्तवान्— “मयहकनामकः पक्षी अस्ति, यः पर्वतगुहायां निवसति; स पक्वफलभारितस्य अंजीरवृक्षे उपविश्य निरन्तरं क्रन्दति, ‘मम! मम!’ किन्तु यदा सः केवलं विलपति, तदा अन्ये पक्षिणः समुदाय्य फलानि भक्षयन्ति, तथापि तस्य करुणक्रन्दनं निरन्तरं प्रवहति। तथैव नरः अपरिमितं धनं सञ्चितवान् अपि स्वजनेभ्यः न्याय्यम् अंशं न ददाति; सः मिष्टान्न-गन्ध-माल्येषु सुखं न जानाति, स्वपरिवाराय किमपि हितं न करोति। ‘मम, मम’ इति सः स्वसञ्चयं रक्षन् क्रन्दति— तथापि राजानः, चौराः, अधीरशीलाः स्वोत्तराधिकारिणः च अन्ते तत् विकीर्णं करिष्यन्ति, तथा कृपणस्य करुणक्रन्दनं निरन्तरं भविष्यति। किन्तु प्राज्ञः यः महाधनं प्राप्नोति, सः स्वजनानां उपयोगी भवति; तेन सः अस्मिन् एव जन्मनि सुकीर्तिं, परलोके च स्वर्गं प्राप्नोति।”

अनावृतत्वेन लज्जितः भ्राता स्वीकृतवान्, बोधिसत्त्वस्य मार्गदर्शने पुनः सत्पूर्णभक्त्या दानकार्यम् आरब्धवान्। उपदेशं दत्त्वा बोधिसत्त्वः हिमालयं प्रत्यावृत्य अविच्छिन्नं ध्यानं निरन्तरं कृतवान्, कालान्तरे च ब्रह्मलोके जातः।

कथां समाप्य बुद्धः अवदत्— “तथैव, महाराज, यतः सः पुरा मम पुत्रं जले निमज्जितवान्, अतः एषः पुरुषः अस्मिन् जन्मनि अपि स्वपुत्रं वा पुत्रीं वा विना मर्तव्यः आसीत्।” ततः सः जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्— “तस्मिन् काले यः लोभी कनिष्ठः भ्राता आसीत्, सः अद्यतनः विदेशीयः वणिक् अस्ति; यः ज्येष्ठः भ्राता मयहकपक्षिणः मूर्खतां तम् अशिक्षयत्, सः अहम् एव आसम्।”

मयहकजातकं, पालिग्रन्थे क्रमाङ्कः ३९०, जन्मकथासु असाधारणम् अस्ति यतः एतत् द्वे पृथक् कारणे एकस्मिन् भाग्ये एकीकरोति। एकः उदारः कर्मः यस्य फलं पश्चात्तापेन दूषितम्; अपरः लोभजन्यः हिंसाचारः यं कोऽपि पश्चात् धनः कदापि निवर्तयितुं न शक्नोति। मिलित्वा एते उपदिशन्ति यत् न पुण्यं न च दुष्कर्म कालेन लुप्यते। कृपणस्य धनं, यत् मयहकपक्षिणः समानेन निष्फलेन क्रन्दनेन रक्षितम्, कस्यापि हितं न साधयति स्म, सर्वथा तस्य स्वकीयम् अपि नहि। ज्येष्ठस्य भ्रातुः सरलः प्रश्नः— यत् राजानः, चौराः, कालः च विकीर्णं करिष्यन्ति तत् सञ्चित्य किं लभ्यते?— अद्यापि वाराणस्याः इव लोभस्य विरुद्धे तीक्ष्णम् आह्वानम् अस्ति।