मित्तविन्दजातकम्

इयं कथा शास्त्रा जेतवने विहरता कस्यचित् कुलीनस्य किन्त्वविनीतस्य भिक्षोः विषये आख्याता। सा पालित्रिपिटके पञ्चनिपाते वण्णारोहवर्गे जातकसंख्यया ३६९ इति अभिलिखिता अस्ति। क्षेमप्रदे शासने प्रव्रजितोऽपि सः, यद्यपि तस्य हितैषिणः आचार्याः सतीर्थ्याश्च तं चतुर्दश सांघिककृत्यानि, अशीतिं महाकृत्यानि, त्रयोदश धूतगुणांश्च (भिक्षोः आचारस्य तपसश्च परम्परागताः नियमाः) सम्यक् शिक्षितवन्तः, तथापि सः तेषां वचनं सादरं न स्वीकरोति स्म। सः अवदत्—न अहं भवतां दोषं पश्यामि, किमर्थं मां एवं वदथ? अहमेव जानामि मम किं हितं किं वा अहितम् इति।

भिक्षुभिः तस्य अवज्ञा निवेदिता, तदा शास्ता तम् आहूय पृष्टवान् यत् एतत् सत्यम् इति। भिक्षुः तत् सत्यम् इति अङ्गीकरोत्। तदा शास्ता अवदत्—हे भिक्षो, एवंविधे उत्तमे शासने प्रव्रजितोऽपि कुतः हितैषिणां वचः न शृणोषि? पूर्वमपि त्वं विदुषां वचसाम् अवज्ञां कृत्वा घोरं विनाशं प्राप्तवान् इति। एवम् उक्त्वा शास्ता अतीतां कथाम् आख्यातवान्।

काश्यपबुद्धस्य समये बोधिसत्त्वः चतुर्महाराजिकदेवलोके देवपुत्रः अभवत्। तस्मिन् काले वाराणस्यां मित्तविन्दकः नाम वणिक्पुत्रः अवसत्। तस्य विधवा माता बुद्धस्य श्रद्धावती उपासिका आसीत्; सा पवित्रशीलानि पालयति स्म, सङ्घं च उदारतया उपचरति स्म। किन्तु मित्तविन्दकः आध्यात्मिकसाधनाम् अवजानाति स्म, केवलं लौकिकधनसञ्चये एव अनुरक्तः आसीत्। उपोसथदिने विहारं गत्वा धर्मं शृण्विति यदा माता तं प्रार्थयति स्म, तदा सः रूक्षतया धनं याचित्वा मुद्राः गृहीत्वा तासां व्ययाय नगरं प्रति पलायितः।

पश्चात् धनलोभेन प्रेरितः मित्तविन्दकः गम्भीरं महासमुद्रं प्रति सङ्कटपूर्णां वाणिज्ययात्राम् आरब्धुम् उद्यतोऽभवत्। रुदती माता तस्य उत्तरीयं गृहीत्वा तं सङ्कटात् निवारयितुम् अयतत; किन्तु अकृतज्ञतायाः क्रोधेन सः मातरं भूमौ पातयित्वा नावम् आरुरोह।

समुद्रवाताः शीघ्रम् एव तस्य दुष्टतायाः प्रतिकूलाः अभवन्; नौका जले स्तब्धा सञ्जाता, नाविकैः कृतेषु शलाकापातेषु त्रिषु वारेषु मित्तविन्दकः एव दुर्भाग्यस्य हेतुः इति निर्दिष्टः। वेणुफलके आरोप्य सः प्रवाहितः; सः अलौकिकद्वीपेषु भ्रमन् अल्पैः अप्सरोभिः सह क्षणिकानि दिव्यसुखानि आस्वादितवान्, ततः अनवरतम् उस्सदनरकं प्रति आकृष्टः।

तस्मिन् अन्धकारमये गर्ते प्राप्य मित्तविन्दकः एकं प्राणिनं तीव्रां वेदनाम् अनुभवन्तं दृष्टवान्; तस्य शिरः प्रज्वलद्भिः तीक्ष्णधारैः युक्तेन लोहचक्रेन परिवेष्टितम् आसीत्, यत् शिरस्त्वचं कपालं च अनवरतं छिनत्ति स्म। किन्तु अतृप्तकर्मजेन मोहेन प्रेरितः मित्तविन्दकः तं परिभ्रमन्तं यातनाम् नीलानां पद्मानां सुन्दरीं मालाम् इव अपश्यत्। सः उच्चैः अवदत्—सखे, तां रमणीयां पद्ममालां मह्यं देहि, येनाहं तां धारयेयम् इति; ततः सः उत्सुकतया तत् क्षुरचक्रं गृहीत्वा स्वशिरसि बलात् अधारयत्।

ततः बोधिसत्त्वः तरुणदेवपुत्ररूपेण उस्सदनरकं प्रविश्य तं दृष्टवान्। मित्तविन्दकः तं दृष्ट्वा अवदत्—मया कीदृशं पापं कृतम्, येन स्वर्गस्य शापः मयि आपतितः, येन मम दीनं शिरः अस्य परिभ्रमतो यातनाचक्रेण सदा विदार्यते? बोधिसत्त्वः तं पृष्टवान्—मुक्ताभिः स्फटिकैश्च अलङ्कृतानि सुखभवनानि, सुवर्णरजतप्रभायुक्तानि प्रासादानि च विहाय त्वम् इदं तमोमयं स्थानम् कथम् आगतवान्?

मित्तविन्दकः प्रत्यवदत्—अहं मन्ये स्म यत् एभ्यः दीनलोकेभ्यः अधिकतरं परिपूर्णं सुखम् अवाप्स्यामि; एषा चिन्ता एव मम विनाशहेतुः अभवत्, मां च इदं दुःखदृश्यं प्रति नीतवती।

तदा बोधिसत्त्वः अवदत्—चतुर्भ्यः अष्टौ, ततः षोडश, एवं द्वात्रिंशत् पर्यन्तम्, अतृप्ता तृष्णा एवं वर्धते। एवं निरन्तरं गच्छन् हे लोभात्मन्, त्वम् इदं चक्रं शिरसि धारयितुं शापग्रस्तः अभवः। एवमेव ये लोभजां कामनाम् अनुसरन्ति, ते कदापि अतृप्ताः सन्तः भूयो भूयः अधिकं याचन्ते; ते कामनायाः विस्तृतं पन्थानम् अनुगच्छन्ति, त्वदिव च स्वशिरसि इदं चक्रं धारयन्ति इति।

परन्तु मित्तविन्दके वदत्येव तत् चक्रम् अवतीर्य तं चूर्णीचकार, येन सः पुनः किमपि वक्तुं न शशाक। बोधिसत्त्वः तत्क्षणम् एव स्वकीयं दिव्यभवनं प्रत्यगच्छत्।

धर्मोपदेशं समाप्य शास्ता जन्मपरिचयम् अकरोत्—तस्मिन् काले अयम् अवज्ञाकारी भिक्षुः मित्तविन्दकः आसीत्, अहं च स्वयं सः तरुणः देवपुत्रः अभवम्।

इयं जातककथा अपि प्रज्ञापारमितां निदर्शयति, किन्तु एकनिपातस्य द्व्यशीतितमजातकस्य सहचरकथायाः अपेक्षया अधिकतीव्रं वर्तमानदोषं प्रति उत्तरं ददाति। तत्र शास्ता केवलं स्वमतमात्रे आग्रहिणं भिक्षुं तर्जयति; अत्र अवज्ञाकारी भिक्षुः चतुर्दश सांघिककृत्यानि, अशीतिं महाकृत्यानि, त्रयोदश धूतगुणान् च सम्यक् शिक्षितोऽपि तान् सर्वान् निःशेषं प्रत्याचष्टे। अतीतकथा अपि तदनुरूपं प्रतिवदति दूरस्थस्य देवराजस्य एकगाथामात्रस्थाने, अत्र बोधिसत्त्वः तरुणदेवपुत्ररूपेण स्वयम् अवतीर्य मित्तविन्दकं साक्षात् पृच्छति, पञ्चगाथात्मकं सम्पूर्णं संवादं च उच्चारयति; मन्दस्य अनिर्दिष्टस्य च यातनायाः स्थाने चक्रं वचनमध्ये एव मित्तविन्दकं चूर्णयति, यत् अधिकतरस्य अवज्ञायाः अधिकतरं फलम्। द्वे जातककथे, एकं पुरातनं कथामूलम्, प्रत्येकं बुद्धस्य सम्मुखस्थानां श्रोतॄणाम् अनुरूपतया योजिते।