पदुमजातकम्

जेतवने ग्रामीणाः केचन भिक्षवः, यत्र आनन्दः जेतवने बोधिवृक्षस्य तरुणपोतं रोपितवान् पालितवान् च, तत्र पुष्पमालार्पणम् इच्छन्तः, पद्मवीथौ पुष्पाणि अविक्रीतानि दृष्ट्वा स्वाभिलाषपूर्तौ निराशाः अभवन्। आनन्दः स्वयं गत्वा तेभ्यः प्रचुराणि नीलपद्मानि आनीतवान्। यदा अन्ये भिक्षवः तस्य चातुर्यं प्रशंसितवन्तः, तदा बुद्धः अवदत् यत् एषा कुशलता अतीव प्राचीनस्य रीत्याः अनुसरति, तथा सः सुदूरस्य अतीतस्य कथां अकथयत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः शासनकाले वाराणस्यां धनिकस्य वणिजः त्रयः पुत्राः आसन्, यस्य बोधिसत्त्वः कनिष्ठः आसीत्। एकः छिन्ननासिकः पुरुषः श्रेष्ठानां पद्मानाम् उत्पत्तिस्थानं सरः रक्षति स्म। एकस्मिन् उत्सवदिने त्रयः भ्रातरः तत्र एकत्र गतवन्तः, प्रत्येकः उत्सवार्थं पुष्पाणि इच्छन्।

ज्येष्ठः भ्राता प्रथमं रक्षकं प्रति उपगत्य मधुरवचनैः अवदत् यत् केशाः श्मश्रूणि च स्वकाले पुनः वर्धन्ते, अतः यः तादृशेन आशीर्वादेन युक्तः सः स्वकीयं नासिकाम् अपि पुनः प्राप्नुयात्। तस्य चाटूक्त्या प्रभावितः सः पद्मं याचितवान्। द्वितीयः भ्राता समानं चातुर्यं प्रयुक्तवान्, रोपितस्य बीजस्य अङ्करणं छिन्ननासिकायाः पुनरुद्भवेन सह तुल्यं कृत्वा, असम्भवं प्रतिज्ञां प्रशंसारूपेण आवृत्य पुष्पाणि अयाचत।

कनिष्ठः भ्राता बोधिसत्त्वः स्वयोः ज्येष्ठयोः भ्रात्रोः चाटूक्तिभिः पुष्पलाभम् इच्छन्तौ पश्यन् आसीत्, याः कस्यापि पुष्पस्य न दातुं शक्नुवन्ति स्म। तेषां अनुकरणं न कृत्वा सः स्पष्टं वदति स्म—छिन्ना नासिका कदापि पुनः न वर्धते, यद्यपि कश्चित् कियदपि मधुरं वदति; अतः पद्मं नासिकां पुनर्जनयितुं शक्नोति इति विश्वसन्तौ भ्रातरौ मूर्खौ इति सः अवदत्। ततः सः रक्षकं सरलतया, अलङ्काररहितं च, पद्मं दातुं याचितवान्।

रक्षकः, यः निश्चितं पूर्वं प्रत्येकं चाटूक्तिं श्रुतवान् तथा तां यथार्थरूपेण अभिजानाति स्म, द्वयोः पारदर्शिनयोः प्रदर्शनयोः अनन्तरं कनिष्ठस्य भ्रातुः सत्यनिष्ठया प्रभावितः अभवत्। सः बोधिसत्त्वाय पद्मानां उदारं गुच्छं दत्तवान्, यत् एकस्य विनीतयाचनायाः अपेक्षया बहुतरम् आसीत्, यः एकः भ्राता पुष्पं असत्येन न क्रीतवान् तं पुरस्कृतवान्।

उपदेशं समापयन् बुद्धः स्वयं तस्य कनिष्ठस्य भ्रातुः रूपेण आसीत् इति प्रकाशितवान्, यः ज्येष्ठयोः भ्रात्रोः चाटूक्त्यां यत्र असत्यं सूचितम् तत्र निश्छलतया पृष्टवान्, तथा केवलः सः एव स्वेच्छया दत्तानि पद्मानि सह गतवान्, न तु कठिनतया प्रार्थितानि। जातकसङ्ख्या २६१ इति पालिग्रन्थे एषा कथा निबद्धा अस्ति। एतत् अर्पितम् आसीत् यत् आनन्दस्य स्वकीयं कौशलं, यत् निरर्थकचातुर्यात् न, अपि तु सरलसाधनैः आवश्यकं प्राप्तुं दक्षतया, बुद्धः स्वयं पूर्वकाले अनुसृतायाः प्रतिरूपं प्रतिध्वनति इति।

यद्यपि ज्येष्ठौ भ्रातरौ भिन्नानि प्रतीकानि चितवन्तौ—केशानां पुनर्वृद्धिं बीजानाम् अङ्करणं च—उभे अपि चाटूक्ती एकस्मिन् एव शान्ते असत्ये आधारिते आस्ताम्—यत् प्रशंसा स्वयं स्थायिनं हानिं पुनः परिवर्तयितुं शक्नोति। न कोऽपि भ्राता वास्तवतः विश्वसिति स्म यत् पद्मं रक्षकस्य नासिकां पुनः स्थापयिष्यति, तथापि उभौ तं अर्धं विश्वसितुं अनुमन्यते स्म यावत् पुष्पं सुरक्षितं स्यात्। एकस्मिन् असत्ये विभिन्नवेषेण पुनरावृत्तिः कनिष्ठस्य भ्रातुः स्पष्टा सत्यनिष्ठा तस्य विपरीतेन अधिकं तीक्ष्णतया प्रकाशितवती।

बोधिसत्त्वस्य याचनायाः विशेषता तस्याः वाक्चातुर्ये न, अपि तु तस्याः सर्वथा कूटनीत्यभावे अस्ति। सः स्वभ्रातृभिः सह चाटूक्तिस्पर्धां न कृतवान्, न च रक्षकस्य करुणायाः आवाहनं कृतवान् स्वकीयस्य विकृतस्य कारणात्। सः केवलं परिस्थितेः सत्यं नाम्ना निर्दिष्टवान्, यत् कोऽपि पुष्पं नासिकां पुनर्जनयितुं न शक्नोति, तथा केवलं सत्यनिष्ठया कृतस्य सरलयाचनायाः आधारेण यत् इष्टम् अयाचत। अनेकायाः चाटूक्तेः अनन्तरं सत्यनिष्ठैव स्वयं प्रमाणं भविष्यति इति सः विश्वसितवान्।

आनन्दस्य ग्रामीणभिक्षुभ्यः कृतः कार्यः तथा स्वकीयस्य कनिष्ठतरस्य आत्मनः पद्मसरोवरे आचरणः इति भगवता बुद्धेन यत् सम्बन्धः रेखितः, सः प्रथमदृष्ट्या स्पष्टः नास्ति। एका कथा बोधिवृक्षाय पुष्पमालाविषयिणी, अपरा विकृतेन रक्षकेन निवेदितात् पद्मपुष्पस्य। ते उभे अपि साधनं प्रत्यक्षतमस्य मार्गस्य परिधौ सम्बद्धे। तत् हि केवलं तेषु स्थानेषु गमनं यत्र पद्मं क्रीयते, अथवा निश्छलतया केवलं सत्यनिष्ठया याचनम्। उभयोः समाधानं तस्मिन् क्षणे चातुर्येन प्रभावितं न कृतम्, परन्तु तानि एव सफलानि यत्र जटिलतरस्य उपायाः विफलाः अथवा विफलतायाः सम्भावनायुक्ताः आसन्।