ब्रह्मदत्तजातकम्

आलव्याः समीपस्थे अग्गालवचैत्ये बुद्धः स्वज्येष्ठशिष्येण महाकाश्यपेन ज्ञातवान् यत् तत्रत्याः भिक्षवः स्वकुटीनिर्माणार्थं श्रमिकाणां सामग्र्याः च कृते नगरजनान् निरन्तरं पीडयन्ति स्म। जनाः तान् दृष्ट्वा एव पलायितुं प्रारब्धाः, नगरे दानप्रवृत्तिः च न्यूनतां गच्छति स्म। बुद्धः भिक्षूनां तस्य अनवरताग्रहस्य, दानार्थं श्रमार्थं च अविरतस्य आग्रहस्य कृते तान् निन्दितवान्, तथा तेभ्यः इयं कथाम् अकथयत् यत् प्राचीनाः ज्ञानिनः सरलस्य याचनाकर्मणः विषये किं मन्यन्ते स्म।

तस्मिन् पूर्वयुगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासनं करोति स्म, बोधिसत्त्वः प्रतिष्ठिते ब्राह्मणकुले अजायत। तक्षशिलायां सर्वासु विद्यासु निपुणः भूत्वा, सः इन्द्रियसुखानां त्यागं कृत्वा तापसस्य वल्कलवस्त्राणि अगृह्णात्। सः हिमालयस्य उच्चनिर्जनेषु गतवान्, यत्र सः वन्यकन्दमूलफलैः जीवन् गहनं ध्यानसमाधिं प्राप्तवान्।

तस्मिन् अरण्ये बहुवर्षान् यापयित्वा, बोधिसत्त्वः लवणं अम्लं च प्राप्तुं पाञ्चालदेशम् अवतीर्य, तत्र राजोद्याने आश्रयं प्राप्तवान्। पाञ्चालराजः स्वीये एव उद्याने विचरन् तस्य तपस्विनः शान्तेन स्वभावेन विनम्रया स्थिरया च दृष्ट्या अतीव प्रभावितः अभवत्। सः तपस्विनः चरणयोः प्रणमितवान्, यावत् इच्छेत् तावत् उद्याने निवसितुं आमन्त्रितवान्, प्रतिदिनं च राजभोजनशालातः तस्य भोजनं व्यवस्थापितवान्। द्वादशवर्षाणि यावत् बोधिसत्त्वः तत्र शान्त्या निवसन् राज्ञे शासकोचितगुणानाम् उपदेशम् अददत्।

ऋतूनां परिवर्तने, हिमालयं प्रति बोधिसत्त्वस्य यात्राः तस्मै अधिकं कष्टकराः अभवन्, यतः तीक्ष्णाः प्रस्तराः तप्ता भूमिश्च तस्य नग्नचरणान् क्षतविक्षतान् कुर्वन्ति स्म, उष्णतया च तं दुर्बलं कुर्वन्ति स्म। स स्पष्टं पश्यति स्म यत् चर्मनिर्मितानां एकतलयुक्तानां सरलानां पादत्राणां एकं युगलं, पर्णैः निर्मिता छत्री च, एतं सर्वं कष्टं तं पूर्णतया रक्षेत्। तथापि यदा यदा सः राज्ञः समीपे एतावत् लघुवस्तु याचितुं निश्चितवान्, तदा तदा शब्दाः निर्गन्तुं पूर्वमेव तस्य कण्ठे लज्जा उदयति स्म। सः प्रत्येकवारं मौनम् अवलम्बते स्म, वर्षाणां सेवायाः आदरस्य च अनन्तरमपि इतीव सरलं अनुरोधं वक्तुम् असमर्थः।

राजा, स्वातिथ्ये किमपि अनुच्चरितं अनुभवन्, एकान्ते तं एकाधिकवारं प्रार्थितवान् यत् सः किमपि आवश्यकं वदेत्—स्वर्णं, वस्त्रं, वा अन्यं कमपि साधनं—तथा प्रतिज्ञां कृतवान् यत् तत् तत्क्षणमेव दास्यते। परं यदा यदा तौ द्वौ एकान्ते वार्तालापाय गच्छतः, तदा तदा अन्तिमक्षणे बोधिसत्त्वस्य संकल्पः विचलति स्म, पादत्राणानां छत्रस्य च साधारणा आवश्यकता एकदापि उच्चारिता न, एवं द्वादश वर्षाणि सम्पूर्णानि व्यतीतानि।

अन्ततः, यदा बोधिसत्त्वः पुनः पर्वतानां प्रति प्रस्थानाय सज्जः आसीत्, तदा राजा इदं रहस्यं सोढुं न शक्तवान्। सः स्वसमीपस्थं सर्वं—राज्यमपि सहितं—प्रस्तावितवान्, येन तपस्विना यत् किमपि इष्टं तत् याचनाभारं विना तस्य उपरि आरोप्य, अन्ततः नाम्ना वक्तुं शक्यते। तदैव, यदा प्रस्तावः पूर्वमेव दत्तः आसीत् तथा याचनायाः लज्जा तस्य स्वस्कन्धात् अपसारिता आसीत्, तदा बोधिसत्त्वः द्वादश वर्षाणि यावत् अनुच्चरितं धृत्वा चलितौ तौ पादत्राण-छत्रयोः विषये अवदत्।

एतावत् लघु दानम् अपि स्वीकर्तुं पूर्वं बोधिसत्त्वः गाथाभिः व्याख्यातवान् यत् सः एतावत् विलम्बं किमर्थं कृतवान्। याचनायाः स्वभावः एवम् अस्ति, सः अवदत्, यत् सा उदारं दानं वा पीडाकारिणीं अस्वीकृतिं वा आनयति; यः स्वामिनः याचते, सः तावदेव सम्भवं रोदिति यथा यः अस्वीकर्तुं विवशः भवति। स्वयं च स्वाश्रयदातारं च सार्वजनिकरूपेण अश्रुपातस्य लज्जातः रक्षितुं सः सदा एतादृशीं लघुप्रार्थनां विश्वस्ते निजे कर्णे एव मन्दं वक्तुं चितवान्, न तु प्रत्यक्षं याचितुम्।

बुद्धः शिक्षायाः समापनं पाञ्चालराजं आनन्दरूपेण नाम्ना निर्दिश्य कृतवान्, तथा प्रकटितवान् यत् सः स्वयं स तपस्वी आसीत् यः पादत्राणयुगलार्थं कस्यचित्, अथवा स्वस्यैव, अश्रूणां जोखिमं ग्रहीतुं स्थाने द्वादशवर्षाणि प्रतीक्षितवान्। सः आलव्याः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् ज्ञानिनः लघुतमयाचनायाः अपि कृते एतं मानदण्डं स्वयं कल्पितवन्तः, तथा च तेषां स्वकीयाः निरन्तराः माङ्गाः तस्मात् दूरं आसन्। एषा कथा पालिपिटके जातकसंख्या त्रयोविंशत्युत्तरत्रिशततमा (३२३) इति अभिलिखिता।