पानीयजातकम्

पालिपिटकस्य जातकसङ्ख्या ४५९ इयं कथा भगवता बुद्धेन श्रावस्त्यां पञ्चशतगृहस्थानां विषये उक्ता, ये भिक्षवः अभवन्, किन्तु स्वयं तेषां दुष्कर्मणां विचारेषु प्रसक्तान् आत्मानं दृष्टवन्तः, येषां निवारणं ते केवलेन चीवरधारणेन सम्भवं मन्यन्ते स्म। बुद्धः तान् आहूय उपदिष्टवान् यत् अनियन्त्रितः लघुतमोऽपि अपराधः महत्तरं भवति। अस्य सत्यस्य गाम्भीर्यं प्रदर्शयितुं सः काश्यां पञ्च सामान्यपुरुषाणां कथां स्मृतवान्।

काशीराज्ये पञ्च पुरुषाः प्रत्येके असंख्येभ्यः पूर्वजन्मभ्यः प्राप्तां सुप्तां प्रज्ञां वहन्ति स्म, यां जागरयितुं कश्चन लघुः अवसरः प्रतीक्षते स्म। प्रथमः द्वयोः मित्रयोः एकः आसीत्, यौ स्वक्षेत्राणि प्रति पानीयपात्रैः सह गतौ। मित्रस्य अदर्शनकाले सः गोपने मित्रस्य पात्रात् जलं पिबति स्म। तस्यां सन्ध्यायां स्नानानन्तरं सः स्वकर्मणः विचारं कृतवान्, पश्चात्तापेन च अभिभूतः अभवत्। सः तर्कितवान् यत् यः अद्य अदत्तस्य जलस्य एकेन घूंटेन आत्मानं निवारयितुं न शक्तः, सः श्वः तयैव दुर्बलतया महत्तरां स्तेयाय आकृष्टः भविष्यति। दोषं जेतुं संकल्प्य सः दिव्यां दृष्टिं प्राप्य तेन एकेन घूंटेन प्रत्येकबुद्धः अभवत्। (प्रत्येकबुद्धः स एव यः एकाकी सम्बोधिं प्राप्नोति, परेभ्यः उपदेशं न ददाति।)

द्वितीयः पुरुषः भूस्वामी आसीत्, यः आपणे गच्छन् अत्यन्तरूपवतीं स्त्रियं दृष्टवान्, या स्वपत्या सह नीयमाना आसीत्। सः क्षणं तां कामदृष्ट्या दृष्टवान्, पश्चात् तस्याः कामनायाः सङ्कटं ज्ञात्वा कम्पितः अभवत्। परपत्न्याः विषये कोऽपि विचारः अपि यदि अपरीक्षितः तिष्ठति, तर्हि सः एतादृशम् अग्निं प्राप्नोति यं पश्चात् कोऽपि संयमः शमयितुं न शक्नोति। सः स्वचित्तं विपश्यनायां प्रवर्त्य प्रत्येकबुद्धः अभवत्।

तृतीयः पुत्रः आसीत्, यः पित्रा सह यात्रां कुर्वन् आसीत्, यदा वनप्रवेशे दस्यवः तौ अरुध्नन्। दस्यवः तयोः एकं बन्दीकृत्य अपरं मोचयितुं ध्रुवं मन्यन्ते स्म, यत् सः मोचनधनम् आनयेत्। परस्परं विच्छेदं न इच्छन्तौ तौ सम्मतौ यत् स्वं बन्धुत्वं निषेधिष्यतः; दस्यूनां प्रश्ने तौ अवदताम् यत् तौ अपरिचितौ स्वः। तत् सुविचारितम् असत्यम् आसीत्। तस्यां सन्ध्यायां स्नानानन्तरं पुत्रः तत् स्मृतवान्, पश्चात्तापेन परिपूर्णः अभवत्: प्रियजनस्य समीपे स्थातुम् उक्तम् असत्यम् अपि वाचः सत्यत्वं भिनत्ति। सः प्रत्येकबुद्धः अभवत्, गगने स्थित्वा स्वपितरम् उपदिष्टवान्, ततः हिमालये नन्दमूलगुहां प्रति गतः।

चतुर्थः काशीदेशस्य भूस्वामी आसीत्, यः पशुवधं निषिद्धवान् आसीत्। यदा जनाः पृष्टवन्तः यत् किं ते स्वपरम्परागतं भूतदेवतानां बलिं कुर्युः, सः अवदत् यत् यथा सदा कृतं तथैव कुरुत, ततः ते बहून् पशून् हतवन्तः। मांसस्य मत्स्यानां च राशीन् दृष्ट्वा सः शोकमग्नः अभवत् यत् एते सर्वे मृत्यवः केवलं तस्य वचनात् अभवन्। गवाक्षे स्थित्वा सः चित्तम् अन्तर्मुखं कृतवान्, प्रत्येकबुद्धः अभवत्, गगने उपदिष्टवान्, तस्यां च एव गुहां प्रति गतः।

पञ्चमः काशीदेशस्य अन्यः भूस्वामी आसीत्, यः मद्यविक्रयं निषिद्धवान् आसीत्। यदा जनाः स्वपरम्परागतस्य मद्यपानोत्सवस्य विषये पृष्टवन्तः, सः पुनः अवदत् यत् पूर्ववत् एव कुरुत। उत्सवः मदोन्मत्तकलहैः, भग्नाङ्गैः, विदीर्णशिरोभिश्च समाप्तः अभवत्। सः अदर्शत् यत् यदि सः अनुज्ञां न अदास्यत्, तर्हि एषा सर्वा पीडा न भवेत्। विषयः लघुः इव प्रतीयमानः अपि पश्चात्तापः तम् अभिभूतवान्। सः प्रत्येकबुद्धः अभवत्, गगनात् उपदिशन् जनान् जागरूकाः भवितुं प्रेरितवान्, ततः गुहां प्रति गतः।

प्रबोधं प्राप्य पञ्चापि आकाशमार्गेण हिमालयस्य नन्दमूलगुहां प्रति गताः। कालान्तरे ते भिक्षाटनाय वाराणसीम् आगताः, तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः राजा ब्रह्मदत्तः तान् स्वप्रासादे आमन्त्रितवान्। सः तेषां पादौ प्रक्षाल्य सुगन्धितैलेन अनुलिप्य भोजनं दत्तवान्, आदरपूर्वकं च पृष्टवान् यत् किं प्रत्येकं संसारत्यागाय प्रेरितवत् इति।

प्रत्येकः मुनिः गाथया उत्तरं दत्तवान्, स्वकीयं लघुं दोषं कथयन्, तं घृणितं ज्ञात्वा पुनः अकर्तुं संसारं त्यक्तवान् इति च उक्तवान्। अपहृतं जलम्, कामदृष्टिः, दस्युभ्यः उक्तम् असत्यम्, बलिः, उत्सवः—इति एकैकशः श्रुत्वा राजा तान् प्रशंसितवान्, चीवराणि औषधानि च दत्त्वा विसृष्टवान्। ततः एकान्ते सः स्वस्य स्थितिं विचारितवान्, प्रासादराज्ययोः चिन्तासु बद्धः, तस्य कामभोगेषु रुचिः निवृत्ता।

राजा स्वकक्षं प्रविश्य श्वेतभित्तिं पश्यन् ध्यानसमाधिं प्राप्य कामस्य निन्दासूचकं श्लोकम् उक्तवान्। तस्य मुख्या महिषी तच्छ्रुत्वा तस्य द्वारे आगत्य कामभोगं अनुपमं सुखम् इति प्रशंसितवती। राजा श्लोकैः तां कठोरम् उत्तरं दत्तवान्: कामः तीक्ष्णखड्गात्, अङ्गारानां गभीरात् गर्तात्, तप्तात् लाङ्गलफालात्, विषाच्च अपि अधमः अस्ति। ततः सः अमात्येभ्यः राज्यपालनम् आदिश्य जनसमूहस्य विलापमध्ये संसारं परित्यक्तवान्। सः हिमालयं गत्वा आश्रमं निर्माय तत्र ऋषिरूपेण मैत्रीं करुणां मुदितां उपेक्षां च ब्रह्मविहाराणां भावनां कुर्वन् स्थितः, कालान्तरे च ब्रह्मलोके उत्पन्नः।

कथायाः अन्ते बुद्धेन सत्यानाम् उपदेशः कृतः, ते पञ्चशतभिक्षवः च अर्हन्तः अभवन्। सः अभिज्ञापितवान् यत् पञ्च प्रत्येकबुद्धाः परिनिर्वाणं प्राप्ताः, कामस्य प्रशंसिका महिषी राहुलमाता आसीत्, राजा च स्वयं आसीत्। कोऽपि दोषः इतः लघुः न भवति यत् तस्य वृद्धेः अवसरात् पूर्वं परीक्षणयोग्यः न स्यात्, इति सः उपदिष्टवान्।