पीठजातकम्

पालित्रिपिटकस्य पीठजातकम्, यत् जातकट्ठकथायां सङ्गृहीतम् (विद्वद्भिः J.iii (118) इति निर्दिष्टम्, अर्थात् तृतीयः खण्डः पृष्ठं ११८), तत् वर्णयति यत् श्रावस्त्यां एकः भिक्षुः ग्रामात् आगत्य जेतवने निवासार्थं प्रविष्टवान्। स्थापनानन्तरं सः भिक्षार्थं निर्गतः, सङ्कल्पितवान् यत् बुद्धस्य द्वौ अतिभक्तौ उपासकौ अनाथपिण्डदः गृहपतिः विशाखा उपासिका च, तयोः गृहे गमिष्यति। परन्तु सः अनाथपिण्डदस्य गृहं अतिप्रातः प्राप्तवान्, यदा गृहजनाः अतिथिस्वागतार्थं न उत्थिताः आसन्; विशाखायाः गृहं च अतिविलम्बेन, यदा कुटुम्बं स्वदिनचर्यायां प्रवृत्तम् आसीत्।

उभयत्र किमपि अलब्ध्वा सः असन्तुष्टः विहारं प्रत्यागतः, अन्यान् भिक्षून् प्रति अवदत् यत् एतौ द्वौ प्रसिद्धौ दानदातारौ श्रद्धाहीनौ औदार्यरहितौ च। एतत् बुद्धस्य समीपं प्राप्तम्; सः भिक्षुम् आहूय मृदुतया संशोधितवान्, व्याख्यातवान् च यत् अनाथपिण्डदः विशाखा च सर्वेषु अनुयायिषु अतिश्रद्धालू उदारहृदयौ च आस्ताम्। दोषः भिक्षोः स्वस्य अनुचितवेलायां आसीत्, न तु तयोः भक्तेः अभावे।

एतत् दर्शयितुं यत् पुराणकालस्य प्रज्ञावन्तः अपि एवंविधं विफलत्वं प्राप्नुवन्, बुद्धः अतीतस्य इयं कथां कथितवान्। पुरा वाराणस्यां राज्ञः ब्रह्मदत्तस्य शासने बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः। तक्षशिलायां अध्ययनानन्तरं सः युवावस्थायामेव गृहजीवनं त्यक्त्वा हिमालयं गतः, तत्र ध्यानानि अधिगतवान्, अरण्यस्य शान्त्या वर्षाणि यावत् निवसन्।

कालान्तरे लवणस्य अम्लस्य च आवश्यकता अभवत्, यत् अरण्यं न प्रददाति स्म। सः वाराणसीम् अवतीर्य राज्ञः क्रीडोद्याने निवसितवान्। एकस्मिन् प्रभाते सः भिक्षार्थं नगरं प्रविश्य एकस्य वणिजः गृहं प्राप्तवान्, यः वाराणस्यां श्रद्धया औदार्येण च प्रसिद्धः आसीत्।

वणिक् तस्मिन् एव समये गृहात् बहिः आसीत्, राज्ञः दर्शनार्थं गतः। तस्य अनुपस्थितौ गृहजनाः द्वारि मौनं स्थितम् अतिथिम् अनुपचर्य न स्मरन्ति स्म। किमपि अलब्ध्वा तपस्वी केवलं परावृत्य अग्रे अगच्छत्, यत् घटितं तस्मिन् तिलमात्रम् अपि असन्तोषः न आसीत्।

यदा बोधिसत्त्वः पुनः उद्यानं प्रति प्रत्यावर्तते स्म, तदा राजप्रासादात् प्रत्यागच्छन् वणिक् तं दृष्ट्वा अनुपस्थितौ यत् घटितं तत् सद्यः अवगतवान्। स्वगृहद्वारे पवित्रः अतिथिः अनुपचरितः स्थितः इति लज्जितः सः तपस्विनः पृष्ठतः धावित्वा तस्य पुरतः प्रणम्य प्रत्यावर्तनार्थं प्रार्थितवान्।

सः आसनम् आनाययत्, बोधिसत्त्वस्य पादप्रक्षालनाय जलम् आनायितवान्, अन्नं च तस्य समक्षं स्थापितवान्। ततः क्षमायाचनायाः इमं श्लोकम् उक्तवान्:

“हा, वयं भवते आसनं न दत्तवन्तः, जलं न आनीतवन्तः, भोजनम् अपि न प्रदत्तवन्तः; वयं स्वदोषं स्वीकुर्मः, विनम्रतया भगवन्, भवतः क्षमां याचामहे।”

बोधिसत्त्वः पूर्णशान्त्या प्रत्युत्तरं दत्तवान्:

“न मम क्षमार्हं किमपि अस्ति, न च मे मनसि कोपः अस्ति; केवलम् एकवारं मम मनसि एतत् उदपद्यत यत् अत्र जनानां रीतयः किञ्चित् विचित्राः इव प्रतिभान्ति।”

आश्वस्तः वणिक् व्याख्यातवान् यत् स्वकुलस्य सदा एषा रीतिः आसीत् यत् अतिथिः आसनेन जलेन भोजनेन च विना कदापि न गच्छेत्; तपस्विना यत् अनुभूतम्, तत् स्वस्य अनुपस्थितेः आकस्मिकं परिणामः आसीत्, न तु सङ्कल्पस्य अभावः।

बोधिसत्त्वः वणिजे गृहस्थस्य अस्मिन् आतिथ्यकर्तव्ये अग्रे उपदेशं दत्तवान्, ततः पुनः स्वप्रियं हिमालयं प्रत्यावृत्तः। यस्मिन् एकस्मिन् प्रभाते गृहस्य सामान्या सेवा तं समये न प्राप्नोत्, तस्मात् सः कमपि असन्तोषं स्वेन सह न नीतवान्।

कथां समाप्य बुद्धः तस्याः पात्राणां परिचयं दत्तवान्: वाराणस्याः वणिक् आनन्दः आसीत्, तपस्वी च स्वयं बुद्धः आसीत्। एतत् श्रुत्वा असन्तुष्टः भिक्षुः स्वदोषं बुद्ध्वा अनाथपिण्डदविशाखयोः प्रति स्वस्य असन्तोषं त्यक्तवान्, प्रथममार्गस्य फले च प्रतिष्ठितः अभवत्।

असन्तोषपोषकाय भिक्षवे इयं कथा भिक्षाचर्यायाः समयं सूक्ष्मतरं निर्धारयितुं कौशलं न अददात्। सा तु एतत् प्रदर्शितवती यत् एकं अप्राप्तं भोजनम्, यदि क्षमया सह स्वीक्रियते, तपस्विनः किमपि न अपहरति; परं तदेव विफलत्वं यदि असन्तोषरूपेण पोष्यते, तर्हि भिक्षोः स्वशान्तिं तथा द्वयोः भक्तयोः प्रति न्यायबुद्धिं पूर्वमेव हरति। अन्ततः गृहजनानां त्रुटिः तथा भिक्षोः अनुभवः एकस्मिन् अर्थे एकविधाः आकस्मिकाः घटनाः आस्ताम्; भेदः केवलं तयोः प्रतिक्रियायां आसीत्, सैव समस्तः उपदेशः आसीत्।