तिरीटवच्छजातकम्

पालित्रिपिटकस्य तिरीटवच्छजातकम्, यत् जातक-अट्ठकथायां जे.II (३१४) इत्यत्र अभिलिखितम्, बुद्धेन तस्मिन् अवसरे उक्तम् यदा आनन्दाय राज्ञः प्रसेनजितः अन्तःपुरस्त्रीभ्यः पञ्चशतानि वस्त्राणि प्राप्तानि। तत्र पूर्वजन्मनः एका कथा स्मारिता, यत्र अन्यस्य राज्ञः कृतज्ञतायाः ऋणम् इतीव महत् आसीत् यत् कस्यापि एकस्य उपहारस्य मूल्येन परिशोधयितुं न शक्यते।

वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तः शासति सति राज्यसीमायां कलहः समुत्थितः। राजा तं सामना कर्तुं निर्गतः, किन्तु युद्धे पराजितः; प्राणभयेन स्वगजम् आरुह्य गुप्तरूपेण वनमार्गेण पलायितः, जीवन्तः पलायितुम् अन्यत् किमपि चिन्तयन् न।

श्रान्तः तृषार्तश्च राजा तपस्विनः पर्णकुटीं प्राप्तवान्, यदा तस्य स्वामी वन्यफलान्याहर्तुं गतः आसीत्। जलम् अन्विषन् सः आच्छादितस्य चङ्क्रमणमार्गस्य अन्ते कूपं प्राप्तवान्, किन्तु न रज्जुः न च घटः आसीत्। स्वगजस्य उदरस्याधः प्रसृतं कटिबन्धं मोचयित्वा कूपस्य वेदिकायां बद्धवान्। तत् अल्पं प्रतीयते स्म, अतः स्वीयम् अधोवस्त्रम् अपि तत्र ग्रन्थितवान्। तथापि जलम् तस्य हस्तसीमायाः बहिः आसीत्, अतः सः स्वयम् अवरोहितवान्, यथेच्छं जलं पीतवान्, ततः स्वयम् उद्धर्तुम् असमर्थः अभवत्। सः कूपे स्थितवान्, सुशिक्षितः गजः च उपरि धैर्येण प्रतीक्षते स्म।

सायंकाले बोधिसत्त्वः, तपस्वी तिरीटवच्छः, फलैः सह प्रत्यागत्य स्वकुटीरसमीपे कवचधारिणं गजम् अपश्यत्। यदा सः समीपं गतः तदा गजः शान्तः प्रतीक्षते स्म। सः कूपे अवलोक्य राजानं तत्र स्थितम् अपश्यत्, अवदत् च, “हे राजन्, मा भैषीः!”

तपस्विना कूपे सोपानं स्थापयित्वा राजा उत्थापितः। स्वान् श्रान्तान् अङ्गान् मर्दयित्वा तैलेन अभ्यज्य, फलानि दत्त्वा, गजात् कवचम् अपनीतवान्। द्वौ त्रयो वा दिवसान् राजा तपस्विनः परिचर्यायां विश्रान्तः अभवत्; गमनसमये सः बोधिसत्त्वं वचनं याचितवान् यत् सः तं द्रष्टुम् आगमिष्यति। इदानीं राजसेना नगरसमीपे शिबिरे आसीत्, राजानं प्रत्यागच्छन्तं परितः समेत्य परिवेष्टितवती।

प्रायेण षड्भिः सप्ताहैः पश्चात् बोधिसत्त्वः वाराणसीम् आगत्य राजकीये उद्याने निवासं गृहीतवान्। अपरेऽहनि सः भिक्षार्थं प्रासादं गतः। राजा तं गवाक्षात् अवलोक्य, अधः अवतीर्य, सम्मानेन अभिवाद्य, राजच्छत्रस्य अधः सिंहासने उपवेशितवान्। स्वकीयं भोजनं तपस्विना सह विभज्य, उद्याने तस्य कृते आच्छादितं चङ्क्रमणमार्गं निवासं च कारितवान्, तपस्विनः योग्यानि उपकरणानि दत्तवान्, उद्यानपालस्य संरक्षणे स्थापितवान्। बोधिसत्त्वः राजकीये निवासे भोजनं कुर्वन् महता सम्मानेन अवर्तत।

केचन अमात्याः असन्तुष्टाः अभवन्। ते जल्पन्तः अवदन् यत् यदि साधारणः सैनिकः एवं सम्मानं प्राप्नुयात्, तर्हि सः केवलं गर्वितः भूत्वा दुराचरिष्यति। ते स्वकीयं परिवादम् उपराजं प्रति निवेदितवन्तः, यः राजानं प्रत्यप्रच्छत्। स्वगाथायां सः अपृच्छत् यत् एषः परिव्राजकः तपस्वी कं प्रज्ञापूर्णं कर्म अकरोत्, यतः सः न ज्ञातिः न सहचरः, तथा किमर्थं श्रेष्ठं भोजनं दीयते इति।

राजा स्वपुत्राय कथितवान् यत् सः कथं पराजितः वने एकाकी व्यक्तः, तपस्विना च कथं रक्षितः। स्वगाथासु सः तं भयानकं वनप्रदेशं वर्णितवान् यत्र सः पराजितः दुःखितः च स्थितः आसीत्, यावत् एषः पुरुषः हस्तं प्रसार्य तं गर्तात् नापाकर्षत्। सः अवदत् यत् सः तपस्विनः कर्मणा एव जीवने प्रत्यागतः, तिरीटवच्छः दानयोग्यः अस्ति, तस्मै धनं सम्मानं च अर्पणीयम् इति।

राज्ञः वचनैः बोधिसत्त्वस्य सद्गुणः समर्थितः, राज्ञश्च स्वीया कीर्तिः तथा दानं सम्मानं च वृद्धिं गतम्। कोऽपि अमात्यः अधिकारी वा पुनः तपस्विनः विरुद्धं किमपि नावदत्। राजा बोधिसत्त्वस्य परामर्शम् अन्वसरत्, दानं पुण्यं च अकरोत्, देवलोके च उत्पन्नः। बोधिसत्त्वः अभिज्ञाः ध्यानसमापत्तीः च अभ्यस्य ब्रह्मलोकयोग्यः अभवत्।

कथायाः अन्ते बुद्धः वाराणस्याः उद्धृतं राजानम् आनन्दं, स्वयं च तपस्विनम् इति अभिज्ञातवान्। यया कृतज्ञतया राजा स्वोद्धारकस्य सम्मानं कृतवान्, सैव कृतज्ञता आनन्देन स्वनिष्ठावते सेवकाय वस्त्रदानेन प्रकटिता।

अस्यां कथायां न केवलम् उद्धारस्य विवरणम्, अपि तु तद् अभिलेखः अस्ति यत् सत्यनिष्ठया अनुभूता कृतज्ञता, यदा परिस्थितयः तस्याः कार्यं अनुमन्यन्ते, कथं पूर्णतया मौनं न धारयति। प्रतिफलस्य चिन्तां विना, केवलं सोपानेन, किञ्चित् फलैः, उन्मुक्तेन च हस्तेन कृतः उपकारः स्थायी सम्मानं कृत्वा तस्य कर्तारं प्रत्यागच्छत्। गहनतमानि ऋणानि तानि न सन्ति ये सुवर्णेन मीयन्ते, अपि तु तानि यानि मनुष्यस्य तेषां सर्वेषाम् आचरणं परिवर्तयन्ति येन सः कदाचित्, वस्तुतः, अन्धकारात् बहिः आकृष्टः आसीत्।