सोमदत्तजातकम्

जेतवने भगवान् एकस्य वृद्धस्य भिक्षोः विषये इमां कथाम् अकथयत्। इयं सोमदत्तजातकम् अस्ति, पालिजातकसङ्ग्रहे क्षुद्रकनिकायस्य सङ्ख्या ४१० इति, यस्य गाथाः अट्ठकथया सह संरक्षिताः सन्ति, या कथां व्याख्याति। वृद्धभिक्षुः एकं श्रामणेरं प्रव्राजितवान्, यः तस्य सेवां कुर्वन् आसीत्, परन्तु गम्भीरेण रोगेण सः शीघ्रमेव मृतः। वृद्धः तस्य बालकस्य कृते रुदन् विलपन् च विचरति स्म।

तं दृष्ट्वा भिक्षवः धर्मसभायां, विहारस्य सभागृहे, सम्भाषणं कर्तुं आरभन्त। ते अवदन् यत् एषः वृद्धभिक्षुः श्रामणेरस्य मृत्यौ रुदति विलपति च, तथा निश्चितं सः मृत्युस्मरणस्य ध्यानं अवगणितवान्। शास्ता समागत्य तेषां सम्भाषणस्य विषयं श्रुतवान्। सः अवदत् यत् एषः पुरुषः एवं प्रकारस्य हानेः कृते पूर्वमपि रुदितवान्, तथा सः एकां पुरातनीं कथाम् अकथयत्।

पुरा, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासनं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः देवराजः शक्रः अभवत्। वाराणस्यां एकः धनिकः ब्राह्मणः निवसति स्म, यः संसारं त्यक्त्वा हिमालये तपस्वी अभवत्। तत्र सः वनात् मूलानि फलानि च सङ्गृह्य जीवति स्म। सः गृहं, भार्यां, पुत्रान् च त्यक्त्वा धार्मिकजीवनम् अनुसृतवान्।

एकदा वनफलान्वेषणे भ्रमन् तपस्वी एकं तरुणं गजशावकं प्राप्तवान्। सः तं स्वाश्रमं नीतवान्, स्वपुत्रवत् आचरितवान्, तथा तं सोमदत्तम् इति नाम्ना आहूतवान्। सः तं तृणपत्रादिभिः आहारेण पालितवान्। गजः महान् पशुः अभवत्, तौ उभौ आश्रमे सह निवसतः स्म।

एकस्मिन् दिने गजः अधिकम् आहारं भक्षितवान्, यतः सः अतिभोजनेन रुग्णः अभवत्, यत् सः पचितुं न शक्तवान्। तपस्वी तं आश्रमे स्थापयित्वा वनफलानि सङ्गृह्तुं गतः। तस्य प्रत्यागमनात् पूर्वमेव तरुणः गजः मृतः। कथा मरणविषये विस्तारं न करोति, केवलम् एतत् वदति यत् तपस्विना प्रत्यागमनपर्यन्तं किमपि अशुभं न दृष्टम्।

फलैः सह प्रत्यागत्य तपस्वी चिन्तितवान् यत् अन्यदिनेषु तस्य पुत्रः तं मिलितुम् आगच्छति स्म, परन्तु अद्य न, तथा सः विचारितवान् यत् किं जातम्। अतः सः विलप्य प्रथमं श्लोकम् उक्तवान्, यत् वने गजः तं मिलिष्यति, परन्तु अद्य सः तं कुत्रापि द्रष्टुं न शक्नोति। ततः सः आच्छादितवीथ्याः अन्ते गजं शयानं दृष्टवान्। तं कण्ठे आलिङ्ग्य सः द्वितीयं श्लोकम् उक्तवान्, यत् तस्य गजः मृतः, कोमलाङ्कुरवत् छिन्नः शयानः अस्ति।

तस्मिन् क्षणे शक्रः विश्वं अवलोकयन् तं तपस्विनं दृष्टवान्। सः विचारितवान् यत् एषः पुरुषः भार्यां पुत्रं च त्यक्त्वा धार्मिकजीवनं स्वीकृतवान्, अधुना सः तं तरुणं गजं विलपति यं सः स्वपुत्रम् इति आह्वयत्। शक्रः तं प्रबोधयितुं तस्य मनः चिन्तयितुं च सङ्कल्पितवान्। सः आश्रमं प्राप्य आकाशे स्थित्वा तृतीयं श्लोकम् उक्तवान्, यत् मृतानां कृते शोकः गृहबन्धनमुक्तस्य एकाकिनः तपस्विनः न शोभते।

तपस्वी तं शृण्वन् चतुर्थे श्लोके प्रत्युत्तरं दत्तवान्। सः अवदत् यत् यदा मनुष्यः कस्यचित् प्राणिनः सह साहचर्येन जीवति, तदा नष्टसहचरस्य शोकः अश्रुभिः शान्तिं प्राप्नोति। एतत् मानुषं उत्तरम् आसीत्, यत् शक्रः न निराकृतवान्। सः द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां प्रत्युत्तरं दत्तवान्: ये रोदितुम् इच्छन्ति, ते मृतान् शोचन्तु, परन्तु प्राज्ञाः यथोक्तवन्तः, रोदनं व्यर्थम् एव। यदि अश्रुभिः मृत्युः पराजेतुं शक्यते, तर्हि वयं सर्वे प्रियजनान् रक्षितुं एकत्र सङ्गच्छेमहि।

शक्रस्य वचनानि श्रुत्वा तपस्वी विचारं कृत्वा सान्त्वितः अभवत्। सः अश्रूणि प्रमार्जितवान्, तथा शक्रस्य प्रशंसायै अवशिष्टान् श्लोकान् उक्तवान्। सः अवदत् यत् शक्रः तस्य वेदनां शमितवान्, यथा घृतेन पोषितं ज्वालां जलं शमयति। सः अवदत् यत् शोकशरः तस्य हृदयं विदारितवान्, शक्रः च तं व्रणं निवारयित्वा तस्य जीवनं पुनर्स्थापितवान्। शरस्य लोहं निष्कास्य सः आनन्देन शान्त्या च परिपूर्णः अभवत्। तपस्विनं उपदिश्य शक्रः स्वस्थानं प्रत्यगच्छत्।

उपदेशस्य अनन्तरं शास्ता जन्मनां परिचयं दत्तवान्। तरुणः गजः श्रामणेरः आसीत्, तपस्वी वृद्धभिक्षुः आसीत्, तथा शक्रः स्वयं बुद्धः आसीत्। वर्तमानस्य वृद्धभिक्षोः शोकः अतीतस्य शोकेन समानः आसीत्, तथा तस्य सम्मुखम् एव समानः गुरुः आगतः।

इयं कथा तपस्विनं स्वपोष्यपुत्रस्य प्रेम्णः कारणेन न दोषयति, न च तस्य साधनायां विफलतां वदति। केवलम् एतत् सूचयति यत् शोकः मृतान् न प्रत्यानेतुं शक्नोति, तथा यः प्राज्ञः एतत् पश्यति, सः शोकशरात् मुक्तो भवति। शास्ता वृद्धभिक्षुं न तिरस्कृतवान्। सः कथया तस्मै तादृशीं सङ्गतिं दत्तवान्, यां शक्रः तपस्विने दत्तवान्: एकं वाक्यं यत् वेदनां सत्यतया नाम्ना अभिधाय, ततः तस्याः निष्क्रमणमार्गं दर्शयति।