मातरोदनजातकम्

पालिसङ्ग्रहे क्रमाङ्कः ३१७ इति निर्दिष्टं मातरोदनजातकं जातकट्ठकथायां सुरक्षितम् अस्ति, यत् बुद्धेन जेतवने उक्तम्। तत् श्रावस्त्यां निवसन्तं भूस्वामिनं सम्बद्धम्। यदा तस्य भ्राता मृतः, तदा सः शोकेन अभिभूतः भोजनं स्नानम् अङ्गरागं च न कृतवान्। प्रत्यहं प्रभाते सः श्मशानं गत्वा रोदति स्म।

एकदा प्रभाते शास्ता जगत् अवलोकयन् अस्मिन् पुरुषे प्रथममार्गस्य (जागरणस्य प्रथमावस्था, यां स्रोतापत्तिः अपि वदन्ति) फलं प्राप्तुं सामर्थ्यं दृष्टवान्। तेन चिन्तितं यत् तस्य शोकं अतीतस्य कथया शमयितुं स्वयमेव समर्थः अस्ति, नान्यः। अतः अपराह्णे भिक्षाटनानन्तरं सः कनिष्ठं भिक्षुम् आदाय भूस्वामिनः गृहं गतवान्। पुरुषः आसनं सज्जीकृतवान्, शास्तारं प्रणम्य एकपार्श्वे उपविष्टवान्।

शास्ता पृष्टवान् यत् सः किमर्थं शोचति, तथा पुरुषः अवदत् यत् भ्रातुः मरणात् सः निरन्तरं शोचति। शास्ता उत्तरं दत्तवान् यत् सर्वे संस्काराः अनित्याः सन्ति, यत् भङ्गुरं तत् भङ्गम् एव गच्छति। प्राचीनाः प्राज्ञाः एतत् जानन्तः भ्रातुः मरणे न शोचन्ति स्म। पुरुषस्य याचनया शास्ता ततः अतीतस्य कथाम् आख्यत्।

एकदा यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, तदा बोधिसत्त्वः अशीतिकोटिधनस्य धनिकवणिजः कुले जातः। प्रौढत्वं प्राप्ते सति तस्य मातापितरौ मृतौ। बोधिसत्त्वस्य एकः भ्राता कुलसम्पत्तिं प्रबन्धितवान्, बोधिसत्त्वः च तस्य आश्रयेण निवसति स्म।

कालान्तरेण भ्राता अपि प्राणघातकेन रोगेन मृतः। तस्य बान्धवाः, मित्राणि, सहचराः च समवेताः, बाहून् उत्क्षिप्य रुदन्तः विलपन्तः च। कोऽपि स्वभावं नियन्त्रयितुं न शक्तवान्। केवलं बोधिसत्त्वः न विलपति स्म, न च रोदति स्म।

जनाः एतत् लक्षितवन्तः, तं कठोरहृदयम् इति अवदन्। ते अवदन् यत् सः भ्रातुः मरणे किञ्चित् अपि विकृतं मुखं न करोति, तथा शङ्कितवन्तः यत् सः द्विगुणभागस्य उपभोगार्थं तस्य मरणम् इच्छति स्म। तस्य सम्बन्धिनः अपि तस्मै अश्रुपातं न करणात् निन्दितवन्तः। निन्दा तीक्ष्णा आसीत्, सा च तेभ्यः आगता ये स्वयमेव वेदनायां आसन्।

तान् श्रुत्वा बोधिसत्त्वः शान्तं प्रत्युत्तरं दत्तवान्। सः अवदत् यत् अष्टलोकधर्माणां (लाभहानी, प्रशंसानिन्दे, यशोऽपयशसी, सुखदुःखे इति युग्माः, यान् प्रत्येकं जीवनं गच्छति) अज्ञानतया ते भ्रातुः मरणाय रोदन्ति विलपन्ति च। किन्तु सः स्वयम् अपि, तथा ते अपि, मर्तव्याः सन्ति। तर्हि ते स्वमरणचिन्तायां कथं न रोदन्ति? सर्वे संस्काराः क्षणिकाः सन्ति, इति सः अवदत्, न कश्चित् संस्कृतः स्वाभाविकां स्थितिं धारयितुं शक्नोति। यतः ते अज्ञानेन रोदन्ति, अतः सः किमर्थं रोदेत्, इति सः पृष्टवान्।

ततः सः त्रीणि गाथानि अभाषत। प्रथमा वदति यत् मृतान् अपेक्षया जीवितान् प्रति शोकः करणीयः, यतः यः कश्चित् मर्त्यं रूपं धारयति— पशुः, पक्षी, सर्पः, मनुष्यः वा देवः वा— सर्वे समानं मार्गम् अनुसरन्ति। द्वितीया प्रश्नयति यत् किमर्थं यः भाग्यस्य अधीनः पुरुषः भ्रातरि निरर्थकाश्रूणि वर्षति। तृतीया वदति यत् ये लौकिकप्रज्ञावन्तः किन्तु यथार्थज्ञानविहीनाः सन्ति, ते प्रज्ञां स्वयं मूढतां मन्यन्ते। एवं बोधिसत्त्वः सत्यम् उपदिश्य तान् सर्वान् शोकात् मोचितवान्।

शास्ता उपदेशं समापयन् सत्यानि प्रकाशितवान्। सत्यानां समाप्तौ भूस्वामी प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवान्। ततः शास्ता जन्मवृत्तान्तं परिचितवान्— यः प्राज्ञः जनान् शोकात् मोचितवान्, सः स्वयं आसम् इति। यः प्रत्यूषे श्मशानं गत्वा रोदति स्म, सः अधुना सान्त्वनायै तत्र गमनस्य आवश्यकतां न धारयति स्म।

जातकं शोचमानान् न तिरस्करोति। शोकः वास्तविकः इति गृह्यते, बुद्धश्च शोककर्तुः गृहम् एव तं मिलितुं गच्छति। तथापि कथा शोकं अन्तिमं शब्दं स्थातुं न ददाति। बोधिसत्त्वस्य शान्तिः हृदयहीनता नासीत्। सा दृढम् आधारिता यथा सर्वेषां प्राणिनां मरणं भवति, तथा अश्रुभिः तत् निवर्तितुं न शक्यते इति स्पष्टदर्शनेन। जीवितान् प्रति करुणां प्रेरयितुं तस्य उपदेशः शोकाय उपयोगं ददाति— मृतान् प्रति यः प्रेम अनुभूतः, सः अद्यापि स्थितानां जनानां परिचर्यायां वाहितुं शक्यते। एषा सान्त्वना तस्मिन् अवलम्बते, न यत् किमपि न नष्टम् इति नाट्यम्।