सुमङ्गलजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकं ४२० इति भगवता बुद्धेन जेतवने आख्यातम्, यदा कोसलराजः तं पृष्टवान् यत् राजा कथं स्वयं स्वं प्रबोधयेत् इति। तदुत्तरे भगवान् पूर्वजन्मनः सुमङ्गलनाम्नः आरामपालकस्य पुरातनीं कथां स्मृतवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि ब्रह्मदत्तः राजा वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, बोधिसत्त्वश्च तस्य प्रधानमहिष्याः पुत्रत्वेन जातः। पितुः निधनानन्तरं बोधिसत्त्वः राजा अभवत्, उदारतया दानं ददाति स्म। एकदा एकः एकाकी प्रत्येकबुद्धः (यः स्वयमेव बोधिं लभते, किन्तु शासनं न स्थापयति) नन्दमूलगुहातः वाराणसीम् आगत्य राजकीये आरामे अवसत्। राजा तं नगरे भिक्षाटनं कुर्वन्तं दृष्ट्वा राजभवने समाह्वयत्, सिंहासने उपवेश्य उत्तमम् आहारं च परिवेषितवान्। भिक्षुः स्वारामे निवसिष्यति इति हृष्टः राजा तं तत्र पुनरागन्तुं प्रतिज्ञां कारितवान्, स्वारामपालं सुमङ्गलं च तस्य सेवायै नियुक्तवान्।

एकदा प्रत्येकबुद्धः सुमङ्गलाय अवदत् यत् सः कतिपयदिनानि ग्रामं गमिष्यति, राज्ञे च निवेदयितव्यम् इति। कतिपयदिनानन्तरं सः सूर्यास्तानन्तरं सायंकाले उद्यानं प्रत्यागतवान्। सुमङ्गलः तस्य प्रत्यागमनं न जानन् गृहं गतवान्। तस्मिन्नेव दिने सुमङ्गलस्य गृहे अपरिचिताः जनाः आगतवन्तः; तेषां भोजनप्रस्तुत्यै सः धनुः गृहीत्वा उद्याने पालितं मृगं हन्तुं गतवान्।

क्षीयमाणे आलोके सुमङ्गलेन निश्चलम् उपविष्टः आकारः दृष्टः; तं महान्तं मृगं मत्वा सः शरं मुक्तवान्।

प्रत्येकबुद्धः शिरः अनावृत्य रक्षकस्य नाम उक्तवान्। विस्मितः सुमङ्गलः क्षमां याचितवान्, प्रत्यागमनस्य अज्ञानं च निवेदितवान्। प्रत्येकबुद्धः केवलं शरम् उत्पाटयितुम् अयाचत। सुमङ्गलः प्रणम्य शरं निरकर्षत्, प्रत्येकबुद्धः च महावेदनया तत्क्षणे एव परिनिर्वृतः अभवत्।

राजा तं न क्षमेत इति भीतः सुमङ्गलः पत्न्या पुत्रैश्च सह पलायितवान्। प्रत्येकबुद्धस्य प्रभावेन सर्वं नगरं तस्य परिनिर्वाणम् अजानत्। अग्रिमे दिने उद्याने प्रविष्टाः जनाः शवं दृष्ट्वा राज्ञे न्यवेदयन् यत् सुमङ्गलेन एतत् कृतं पलायितः च इति। राजा महता परिवारेण आगत्य सप्तदिनानि शवस्य सत्कारं कृतवान्, धातून् गृहीत्वा तदुपरि स्तूपं निर्मापितवान्, धर्मेण च राज्यं कर्तुं प्रवृत्तः।

एकवर्षानन्तरं सुमङ्गलः राज्ञः अभिप्रायं ज्ञातुम् इच्छन् अमात्यं तं विचारयितुम् अयाचत। अमात्यः राज्ञे सुमङ्गलस्य प्रशंसां कृतवान्, किन्तु राजा किमपि प्रत्युत्तरं न ददौ; अमात्यः सुमङ्गलाय अवदत् यत् राजा अद्यापि अप्रसन्नः इति। अन्यस्मिन् वर्षे अपि तथैव अभवत्। तृतीये वर्षे सुमङ्गलः पत्न्या पुत्रैश्च सह आगतवान्; अमात्यः राजानं शान्तं ज्ञात्वा तं राजद्वारे स्थापितवान् राजानं च सूचितवान्।

राजा तम् आहूय सत्कृत्य पृष्टवान् यत् सः तं प्रत्येकबुद्धं किमर्थं हतवान्, यस्य प्रभावेन राजा पुण्यम् अर्जयति स्म। सुमङ्गलः अवदत् यत् तस्य हन्तुं कदापि इच्छा नासीत्, यत् घटितं तत् च निवेदितवान्। राजा अवदत्, “मा भयं कुरु”; तं क्षमित्वा उद्यानपालपदे पुनः नियुक्तवान्। पश्चात् अमात्यः पृष्टवान् यत् राजा सुमङ्गलस्य प्रशंसां द्विवारं श्रुत्वा मौनम् अवलम्बितवान्, किन्तु तृतीये वारे किमर्थम् आहूतवान् इति। राजा अवदत् यत् शासकेन क्रोधे त्वरा न कर्तव्या; यावत् स्वक्रोधः शान्तः इति न अवगतं, तावत् तेन मौनं धारितम् इति।

राजा स्वयं षड्भिः गाथाभिः अवदत् यत् शासकेन क्रोधावस्थायां दण्डयष्ट्या न प्रहर्तव्यम्, विषयं सम्यगवगत्य एव निर्णेयम्, दण्डश्च करुणातः उत्पत्तव्यः इति। सुमङ्गलः राज्ञे त्रिभिः गाथाभिः मङ्गलाशिषः अददात्। कथान्ते भगवान् बुद्धः अभिज्ञापितवान् यत् परिनिर्वाणं प्राप्तः प्रत्येकबुद्धः स एव आसीत्, सुमङ्गलः आनन्दः आसीत्, राजा च स्वयं बुद्धः आसीत्।

राज्ञः संयमेन न कदापि एतत् दर्शितं यत् दुर्घटना अमहत्त्वपूर्णा आसीत्। त्वरितप्रतिशोधः शासकस्य स्वविवेकं तस्मात् लक्ष्यं प्रति पहुँचात् पूर्वमेव विषैः दूषयति। धीरः विवेचनः, सत्यं प्रति पहुँचने यावान् कालः भवतु, न्यायनिष्ठस्य राज्ञः बिना छेदनं धारयितुं शक्यः एकमात्रः मुकुटः अस्ति।

राजा यत् घटितं तस्मिन् संशयात् न प्रतीक्षितवान्। क्रोधेन दत्तः आदेशः पश्चात्तापयोग्यः भवितुम् अर्हति इति ज्ञात्वा सः प्रतीक्षितवान्। द्विवारं सः सुमङ्गलस्य प्रशंसायाः मौनेन उत्तरं दत्तवान्; यदा स्वक्रोधः अतीतः इति अवगतवान्, तदैव रक्षकम् आहूतवान्, तं पूर्णतया क्षमित्वा पदं च प्रत्यर्पितवान्। स्वमौने स्वक्षमायां च बोधिसत्त्वेन निर्णयस्य भारः क्रोधे न, शान्तौ स्थापितः।