सेय्यजातकम्

पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या २८२ इति भगवता कोसलराज्यस्य एकस्य अमात्यस्य विषये अकथ्यत्, यः मिथ्याभियोगेन कारागारे निक्षिप्तः आसीत्। कारागारे स्वस्य अखण्डेन सद्गुणेन सः बोधेः प्रथमां भूमिं प्राप्तवान्, यावत् राजा तस्य निर्दोषितां ज्ञात्वा तं मुक्तवान्। अन्यायपूर्णदुःखे एतादृशस्य धैर्यस्य प्राचीनत्वं दर्शयितुं भगवान् वाराणस्याः एकस्य राज्ञः पुरातनीं कथां स्मारितवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः स्वपितुः वाराणस्याः सिंहासनम् अधिगतवान्। सः राजधर्मस्य दशविधैः गुणैः, यथा परम्परागतैः धार्मिकस्य राज्ञः कर्तव्यसूचीभिः, शासनं कृतवान्: दानशालाः निर्मितवान्, अन्यायपूर्णानि करानि निवारितवान्, कारागारस्थानपि करुणया व्यवहृतवान्। प्रत्येकं परिस्थितौ सः भयेन बलेन वा शासनं कर्तुं अनिच्छत्।

अन्तःपुरस्य षड्यन्त्रे गृहीतः, अपमानेन वाराणस्याः निर्वासितः एकः राजसभासदः वर्षाणि यावत् स्वद्वेषं पोषितवान्। अन्ततः सः समीपस्थस्य राज्ञः समीपं गत्वा तं प्रत्ययितवान् यत् वाराणसी, यस्याः शासकः वास्तविकं सैन्यं पालयितुं सर्वथा अनिच्छुकः आसीत्, सरलविजयाय परिपक्वा अस्ति।

यदा आक्रमणकारिणः सेना नगरस्य प्राकाराणि परिवेष्टितवती, तदा बोधिसत्त्वस्य सेनापतयः शत्रुं सम्मुखीभवितुं तेषां समीपे अद्यापि स्थिताभिः सहस्रसैनिकशक्तिभिः अनुमतिं याचितवन्तः। बोधिसत्त्वः स्वसिंहासनरक्षार्थं कस्यापि एकस्य जीवनस्य व्ययं कर्तुं न अनुमतवान्। सः स्वार्थं कस्यापि रक्तपातं द्रष्टुं अनिच्छन् नगरद्वाराणि उद्घाटयितुम् आदिष्टवान्।

आक्रमणकारी अविरोधेन प्रविश्य प्रासादम् अधिगृहीतवान्, बोधिसत्त्वं लौहशृङ्खलैः बद्ध्वा भूमिगर्भस्य गभीरतमे कारागारे निक्षिप्तवान्। शीतलायां शिलायाम् पूर्णतमे अन्धकारे शयानः बन्दी राजा किमपि स्वल्पमपि प्रतिशोधभावं नानुभूतवान्। सः स्वमनः मैत्र्याः (मेत्ताया) गभीरध्याने प्रवर्तयति स्म, प्रथमं स्वरक्षकेषु, ततः स्वनगरे, ततः अन्ते स्वपूर्वसिंहासने उपविष्टे अपहर्तरि।

तस्यामेव रात्रौ आक्रमणकारी राजा स्वविजयोत्सवार्थं बोधिसत्त्वस्य स्वशयने शयितवान्। नेत्रे निमीलयतः एव तस्य शरीरे असह्या ज्वालामयी यातना प्रादुर्भूता। प्रासादस्य कोऽपि वैद्यः कस्यापि कारणस्य अभिज्ञानं वा उपचारं वा दातुं न शक्तवान्, यतः सा यातना कुतश्चित् अपि नागतेव प्रतीयते स्म।

तस्य यातनायाः गहनतायां, अपहर्तुः अन्तःकरणं अन्ततः यत् तस्य शरीरं पूर्वमेव सूचितवत् तत् अवगतवत्। सः यं सद्गुणिनं पुरुषं शृङ्खलितवान् आसीत्, सः तस्मै शान्तिं विना अन्यत् किमपि न आकाङ्क्षति स्म। तस्याः एव निर्दोषतायाः ज्वाला सः कस्मादपि शारीरिकव्रणात् अधिकं तीव्रतया अनुभवति स्म।

भीतः अपहर्ता स्वयं कारागारं प्रति वाहयितुम् आदिष्टवान्। तत्र सः बोधिसत्त्वस्य समक्षे साष्टाङ्गं प्रणम्य, स्वहस्तेन लौहशृङ्खलाः अपनीतवान्, यौ गुल्फौ तेन एव बद्धौ आस्ताम् तौ क्षतौ प्रक्षालितवान्। सः तस्मिन् उन्मादे क्षमां याचितवान्, यं बोधिसत्त्वस्य सद्गुणः, कस्यापि खड्गस्य उत्थानं विना, परास्तवान् आसीत्।

यस्मिन् क्षणे अपहर्ता स्वमहत्त्वाकाङ्क्षां क्रूरतां च परित्यक्तवान्, तत्क्षणमेव तस्य ज्वरः शमितः, यातना च सर्वथा अपगता। सः बोधिसत्त्वाय राज्यं सम्पूर्णतया प्रत्यर्पितवान्, द्वयोः राज्ययोः मध्ये स्थायिनीं शान्तिं प्रतिज्ञाय, ततः दृष्टेन अनुभवेन रूपान्तरितः स्वदेशं प्रति प्रत्यावृत्तः।

कथायाः अन्ते भगवान् आक्रमणकारिणं राजानम् आनन्देन सह अभिज्ञापितवान्। यः परिवर्तनसामर्थ्यं यत् एकं विजेतारं अपहर्तारम् अपि सदाचारस्य समर्पितानुयायिनं कृतवत्, तदेव सामर्थ्यं आनन्दे अद्यापि विद्यते स्म, यदा पुरातनस्य राज्ञः शृङ्खलाः केवलं तस्य अक्षुण्णधैर्येण एव अपनीताः आसन्।

यत् अन्ततः आक्रमणकारिणीं सेनां पराजितवत्, तत् कदापि बोधिसत्त्वस्य स्वसैनिकैः दातुं शक्या बलशक्तिः नासीत्, यतः सः तां विकल्पं एकस्मिन् अपि बाणे मुक्ते पूर्वमेव निवारितवान् आसीत्। तत् तु सरलं सत्यम् आसीत् यत् शुद्धसद्भावे कृता क्रूरता सुरक्षितं स्थानं न प्राप्नोति। सा प्रत्युत तत् हस्तम् एव पीडयति यस्य तया कृतम्। तस्य प्रत्यावर्तनं कारणरहितज्वरेण आगच्छेत्, अथवा अन्तःकरणेन यत् स्वस्वामिनं यावत् अनुचितं न संशोधितं तावत् शान्तिं न दास्यति।