सुसीमजातकम्

इमां कथां भगवान् बुद्धः जेतवने आख्यत्। इयं सुसीमजातकम्, पालिजातकसङ्ग्रहे खुद्दकनिकाये एकादशाधिकचतुःशततमं जातकम्; तस्य गाथाः तां कथां वर्णयन्त्या अट्ठकथया सह सुरक्षिताः सन्ति। भिक्षवः सत्यसभायां समुपविश्य महाभिनिष्क्रमणं प्रशंसन्तः आसन्, यत् दिनं शास्ता राजप्रासादं गृहस्थजीवनं च त्यक्तवान्। बुद्धः आगत्य तेषां चर्चाविषयं ज्ञात्वा अवदत् यत् तस्य प्रव्रज्या इह जन्मनि एव आश्चर्यं न भवति। पुरा अतीते अपि सः विशालस्य काशिराज्यस्य शासनं परित्यक्तवान्, तां जन्मकथां च तदा अकथयत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति, बोधिसत्त्वः राजपुरोहितस्य प्रधानपत्न्याः पुत्रत्वेन जातः, तस्य नाम सुसीमः इति कृतम्। तस्मिन्नेव दिने राज्ञः स्वपुत्रः अपि जातः। द्वौ अपि बालकौ सह वर्धितौ, समानरूपेण शिक्षितौ, तक्षशिलां सह अधीतुं गतौ। तयोः सख्यं विद्यया सह वर्धितम्, यथा एकः अन्यं भ्रातरम् इव अचिन्तयत्।

राजा ब्रह्मदत्ते दिवङ्गते तस्य पुत्रः सिंहासनम् अधिरुरोह। बाल्यसखायं स्मरन् नवराजा सुसीमं राजपुरोहितपदेन सम्मानितवान्, यत् राजसभायाः सर्वोच्चं पुरोहितपदम् आसीत्, स्वयं च राजशक्तिं स्वहस्ते एव धारितवान्। द्वौ सखायौ पार्श्वे पार्श्वे राज्यस्य सेवाम् अकुरुताम्, प्रजाश्च उभावपि स्नेहेन अपश्यन्।

पुरातनस्य राज्ञः विधवा, नूतनस्य राज्ञः माता, एकदा सुसीमं राजकीये गजे महता शोभायात्रया गच्छन्तं दृष्ट्वा, तस्य आकारेण तस्याः हृदयं बद्धम्। प्रथमं सा कस्मैचित् किमपि न अकथयत्। सा शय्यायां शयना रोगं नाटयति स्म, यदा तरुणः राजा तस्याः पीडाकारणं पृच्छितुम् आगतः, तदा सा अन्ते स्वहृदयस्थं अभिलाषं प्रकटितवती। सा अवदत् यत् यदि सुसीमः तस्याः न भविष्यति तर्हि सा न स्वस्थां भविष्यति।

राजा स्वमातरं प्रीत्या पश्यति स्म, तस्याः प्राणविषये च भीतः आसीत्। सः स्वसखायं प्रति गत्वा असाधारणं प्रस्तावं कृतवान्। सुसीमः सिंहासनम् अधिरोहेत्, राजमातरं प्रधानपत्नीं स्वीकुर्यात्, स्वयं च राजा अवरोहित्वा उपराजत्वेन सेवां कुर्यात्। बोधिसत्त्वः एतत् नेच्छति स्म; तस्य मनः ब्रह्मचर्यस्य शान्तौ पूर्वमेव प्रवणम् आसीत्। किन्तु प्रत्याख्याने प्राणहानिः इव प्रतीयते स्म, सखा च प्रार्थयते स्म; अतः सः अनिच्छया सम्मतः, वाराणस्याः राजत्वेन चाभिषिक्तः अभवत्।

सिंहासनेन सुसीमाय सुखं न लब्धम्। सः मुकुटं धारयति स्म, न्यायं च विचारयति स्म; किन्तु तस्य मनः गृहस्थजीवनात् निरन्तरं पराङ्मुखं भवति स्म, सः राजमात्रा राजप्रासादस्य सुखैः च विरहितः आसीत्। राजमाता तदवलोक्य व्याकुला अभवत्। सा वाञ्छितं पतिं प्राप्तवती आसीत्, किन्तु तं धारयितुं न शक्नोति स्म; सा तस्य मनः परिवर्तयितुं कमपि उपायं चिन्तयितुं प्रववृते।

एकदा बोधिसत्त्वः तया सह उपविष्टः आसीत्, सा तस्य केशान् सज्जीकुर्वती आसीत्, तदा सा उच्चैः अवदत् यत् तस्य शिरसि धूसरः केशः दृष्टः इति। सा तं उत्पाट्य तस्य करतले न्यधात्। तत्त्वतः सा स्वकीयं धूसरं केशं तस्य कृष्णस्य केशस्य स्थाने स्थापितवती आसीत्। तद् दृष्ट्वा सुसीमः विचलितः अभवत्। एतत् तस्य प्रथमं लक्षणं आसीत् यत् जरा अपि तं सम्प्राप्नोति, तथा सः अवगतवान् यत् तस्य यौवनं कियत् अल्पकालिकम् आसीत्। तस्मिन् क्षणे तस्य सङ्कल्पः निश्चितः अभवत्।

सः एकां गाथाम् अभाषत यत् यः केशः पूर्वं कृष्णः आसीत्, सः सम्प्रति श्वेतः अभवत्, तथा ब्रह्मचर्यस्य कालः सम्प्राप्तः इति। राजमाता, यस्याः योजना तं समीपं न अपि तु दूरं प्रेषितवती इति भीता, कपटं स्वीकृतवती। सा अवदत् यत् स केशः तस्याः स्वकीयः आसीत्, सा च याचितवती यत् सः यौवने तिष्ठेत्, राज्यसुखं भुञ्जीत, तां न परित्यजेत्। बोधिसत्त्वः उत्तरम् अददात् यत् सुन्दरी स्त्री कालेन क्रमशः कथं परिवर्त्यते। अशीतौ वा नवतौ वर्षेषु गते सा एव देहः नम्रा, कम्पमाना, जीर्णा च भवति। सर्वं रूपं क्षयं याति इति दृष्ट्वा, सः अवदत् यत् गृहस्थजीवनं तस्मै अधुना न रोचते, बुद्धिमन्तः च तत् छिन्दन्ति।

सुसीमः राज्यं स्वसख्ये तरुणाय राज्ञे प्रत्यर्पितवान्, यः मातुः कृते तत् त्यक्तवान् आसीत्। तस्य परिवारः राजसभायाः जनाः च रुदन्तः तं स्थातुं प्रार्थयन्त, किन्तु सः दृढसङ्कल्पः आसीत्। सः हिमालयं गतवान्, तपस्विनः वेषं धृतवान्, तत्र च ध्यानसमापत्तीः प्राप्तवान्। तस्य जीवनस्य अवसाने सः ब्रह्मलोके उदपद्यत।

उपदेशस्य अन्ते शास्ता तां जन्मसङ्गतिं प्राकाशयत्। तस्मिन् काले या राजमाता आसीत्, सा राहुलस्य माता, बुद्धस्य स्वपुत्रस्य माता आसीत्। तरुणः राजा आनन्दः आसीत्। सुसीमश्च, यः ब्रह्मचर्याय सिंहासनं त्यक्तवान्, स्वयं बुद्धः आसीत्।

अयं कथा प्रदर्शयति यत् मुक्तेः अभिलाषः अतीव लघुना कारणेन, एकेन धूसरकेशेन, उत्पद्येत, यदि मनः तस्य अर्थं द्रष्टुं सन्नद्धं स्यात्। अयं त्यागं स्वेच्छया वृतम् इति अपि दर्शयति। राज्यं प्रदत्तं, कृपावशात् स्वीकृतं, ततः पूर्णतया तस्मै सखे प्रत्यर्पितं यः तद् दत्तवान्। सुसीमः कोपेन वा राजमातरि कटुतया वा न अगच्छत्। सः अवगतवान् इति कारणात् अगच्छत्; शतादिभ्यः परं शास्तुः स्वं गृहत्यागम्, यत् भिक्षवः सत्यसभायां प्रशंसन्तः आसन्, स एव अवगमः पूर्णतां नीतः आसीत्।