तक्करियजातकम्

जेतवने भिक्षवः कथयामासुः यत् भिक्षुः चूळकोकालिकः शारिपुत्रं मौद्गल्यायनं च लोभतृप्तिम् अनिच्छन्तौ पुनः पुनः निन्दितवान्, तेन च पौरजनैः निष्कासितः अभवत्। स बुद्धस्य सम्मुखेऽपि निन्दां न विरराम; रक्तपूयपिटकैः आवृतः सन् मृतः, स्वमुखोद्भूतेन पापेन नरके जातः। भगवान् बुद्धः अवदत्—अयं पुरुषः पूर्वमपि एतादृशेनैव प्रकारेण स्वात्मानम् अनाशयत्, इति अतिप्राचीनं वृत्तान्तम् आख्यत्।

तस्मिन् पूर्वे युगे राज्ञः स्वीयः पुरोहितः दन्तहीनः ताम्रश्यामवर्णः कश्चिद् आसीत्। तस्य भार्या कञ्चिद् जारं प्राप्तवती, यः तस्य आकृत्या प्रायः सम एव आसीत्। जारं प्रत्यक्षं हन्तुम् अशक्तः सः कूटोपायं चिन्तयामास। स राज्ञे अवदत्—नगरस्य भग्नं दक्षिणद्वारं तदा एव सुरक्षितं पुनर्निर्मातुं शक्यते, यदा दन्तहीनः ताम्रश्यामत्वक् विप्रः कश्चित्, यस्य लक्षणं सुनिश्चितं भवेत्, मध्यस्तम्भस्य अधः निखन्यते।

राजकार्यव्याजेन स्वप्रतिद्वन्द्विनं नाशयितुं योजनां प्राप्य प्रहर्षितः पुरोहितः स्वभार्यायै स्वीयम् आयोजनं कथयितुं न अशक्नोत्। सा तत्क्षणमेव जारं पलायितुं सूचितवती, वार्ता च सर्वत्र प्रसृता; येन दिनैः एव नगरे सर्वे दन्तहीनाः ताम्रश्यामत्वचः विप्राः अन्तर्हिताः अभवन्, राज्ञः पुरुषाणां कृते हन्तव्यः कोऽपि न अवशिष्टः।

लक्षणानुरूपम् अन्यं जनं व्यर्थम् अन्विष्य राज्ञः अधिकारिणः अन्ते अवगतवन्तः यत् नगरे कोऽपि पुरोहितवत् तस्य लक्षणस्य पूर्णतया सङ्गतः नासीत्। तस्य स्वशिष्यः तरुणः विप्रः तक्करियः गुरोः पुरोहितपदम् अलभत, वृद्धः पुरोहितः तु यः अन्यस्य कृते गर्तां कल्पितवान्, तत्रैव नीतः।

वधभूमिं गच्छन् तक्करियः मृत्युदण्डप्राप्तं स्वगुरुं क्रमशः पञ्च आख्यायिकाः अकथयत्। प्रथमं द्यूतकारस्य तुण्डिलस्य विनाशकथां कथयामास, यस्य अक्षक्रीडाजन्यः पतनः विदेशिनं लज्जितं नग्नं च गृहं प्रत्यागन्तुं कारयति, न तु तस्य भगिन्याः हृदयं मृदु भवति इति द्रष्टुम्। द्वितीयं, विवदमानयोः द्वयोः मेषयोः मध्ये तौ विभक्तुं प्रयतमानः पक्षी पिष्टः, इति कथाम् अकथयत्। तृतीयं, विस्तृतवस्त्रे पतन्तं पुरुषं गृह्णन्तः परस्परं शिरांसि प्रहरन्तः चत्वारः जनाः मृताः इति कथाम् अकथयत्। चतुर्थं, या अजा चौरैः कृपाणविरहात् क्षणं परित्यक्ता, सा च पश्चात् स्वं हन्तुं प्रयुक्तं खड्गम् एव खुरेन विच्छिन्नवती, इति कथाम् अकथयत्। पञ्चमं, द्वौ किन्नरौ च कथितौ, येषां मौनं प्रायः प्राणान् हरत्, यावत् समयोचितं वचनं तान् अन्ततः रक्षति।

प्रत्येकया कथया भिन्नरूपेण एकः एव सन्देशः प्रदत्तः—अविचारितं वचनम् अविचारितं कर्म च तस्य एव प्रति प्रत्यावर्तते यः तत् प्रेरयति। स्वकीय-योजनया खातायां समाधिं प्रति गच्छन् पुरोहितः स्वजिह्वया कथं तत्र नीतः, तस्य अधिकं विवरणं न अपेक्षते स्म।

दण्डं प्रवर्तयितुं न दत्त्वा तक्करियः अवदत्—बलिकर्मणः उचितः कालः नाद्यापि आगतः, मध्यरात्रिं यावत् प्रतीक्षितव्यम्। तेन विलम्बव्याजेन सः गुरुं गुप्तरीत्या मोचयित्वा अक्षतं प्रेषितवान्; तस्य स्थाने च द्वारस्तम्भस्य अधः मृता अजा निखनिता, येन नरहत्यां विना राज्ञः आज्ञा पूर्णा अभवत्।

भगवान् बुद्धः शिक्षाम् उपसंहरन् अवदत्—यः पुरोहितः मिथ्यावचनेन अन्यस्य मरणम् अकल्पयत्, सः पूर्वयुगे चूळकोकालिकः आसीत्, यथा अधुना अपि सः अस्ति। अहं स्वयं तक्करियः आसम्, यस्य धैर्यवन्तः आख्यायिकाः शान्तकृपा च तं गुरुम् अपि रक्षितवन्त्यः, यः निरपराधं जनं स्वस्थाने मारयितुम् अलं प्रायः कल्पितवान्। पालित्रिपिटके इयं कथा जातकसंख्या ४८१ इति अभिलिख्यते।

पुरोहितस्य योजना तक्करियस्य शीघ्रहस्तक्षेपेन न विफला अभवत्, न च राज्ञः सन्देहेन; स्वभार्यायाः अपि अगोप्यं स्वरहस्यं रक्षितुम् असामर्थ्येन सा सर्वथा विघटिता। येन वचनेन सः पाशं रचयितुम् अयतत, तदेव भार्यातः जारं प्रति, ततः नगरे प्रसृतं सत् अन्ततः पाशं तस्य एव उपरि अरुणत्।

तक्करियस्य गुरुजीवनरक्षणनिर्णयः कथानां पूर्वं प्रकाशितं वाचालवचनस्य भयं न निराकरोति। केवलं दर्शयति यत् आत्मसत्यस्य अवबोधः, कियत् अपि क्लेशेन लभ्यः, तदा मृत्युना न समाप्यते यदा दयाप्रदानाय उद्यतः कश्चित् समीपे तिष्ठति।