थुषजातकम्

भगवान् बुद्धः पञ्चशतैः भिक्षुभिः सह राजा बिम्बिसारस्य प्रासादं गतः; तत्र राजानं स्वशिशुपुत्रम् अजातशत्रुं लालयन्तं दृष्ट्वा तस्य धर्मोपदेशश्रवणे अनवधानं ज्ञातवान्। बालकस्य माता गर्भावस्थायां राज्ञः स्वकीयात् जानुतः रक्तं पातुम् अद्भुतां कामनाम् अनुभूतवती। ज्योतिषिकाः च अवदन् यत् एषः बालकः कदाचित् पितरं हनिष्यति; राजा तस्य चेतावनीं स्वीकृतवान्, तथापि शिशुं स्नेहेन लालयति स्म। विचलितचित्तं राजानं प्रति भगवान् अतिप्राचीनस्य युगस्य कथां कथयामास, येन दर्शितं यत् एवंविधः भयः पूर्वमपि कथं प्रतिकृतः आसीत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे बोधिसत्त्वः तक्षशिलायां प्रख्यातः आचार्यः आसीत्। वाराणस्याः युवराजः तत्र अध्ययनं समाप्य यदा निर्गतः, तदा आचार्यः भयस्य उत्पत्तेः दशकेभ्यः पूर्वम् एव अवेक्षितवान् यत् तस्य युवराजस्य स्वकीयः भाविपुत्रः कदाचित् तस्य जीवनं संकटे स्थापयिष्यति। सः चतस्रः रक्षागाथाः रचितवान्, युवराजं च शिक्षितवान् यत् राज्यारोहणानन्तरं यथोचितक्षणेषु ताः पठेत्।

वृद्धः युवराजः राजा अभवत्; कालेन तस्य स्वपुत्रः अपि आचार्येण पूर्वदृष्टवत् एव कूटयोजनां कर्तुम् आरभत। पुत्रः प्रथमं पितुः ओदने विषं मिश्रितवान्; किन्तु राजा प्रथमां गाथाम् उदचारयत्, यस्यां मूषकस्य तुषात् धान्यं विवेक्तुं तीक्ष्णा सहजबुद्धिः उपमिता आसीत्। तेन युवराजः निश्चितवान् यत् तस्य योजना साक्षात् अवगता अस्ति; ततः सः तां त्यक्त्वा पलायितवान्।

षड्यन्त्रकारिभिः प्रेरितः युवराजः औपचारिकाधिवेशनकाले राजसभायां प्रहारं कर्तुं खड्गप्रहारस्य अपरां योजनाम् अकरोत्। किन्तु राजा द्वितीयां गाथाम् उदचारयत्, यया वने कृतः गुप्तमन्त्रः तथा कर्णात् कर्णं प्रसारितानि कूटमन्त्राणि नामतः निर्दिष्टानि। पिता सर्वं जानातीति पुनः विश्वस्य युवराजः द्वितीयवारं पलायितवान्।

स्वीयैः परिचारकैः आश्वासितः यत् राजा अद्यापि किमपि न शङ्कते, युवराजः प्रासादसोपानेषु पितुः उपरि घातं कर्तुं स्वं स्थापितवान्। राज्ञः तृतीया गाथा एकस्य वानरस्य विषये आसीत्, यः पूर्वं स्वकीयं कोमलं शिशुं निर्दयतया विकलाङ्गम् अकरोत्। एतया उपमया विचलितः युवराजः प्रहारं विना पुनरपि निवृत्तवान्।

अन्ततः युवराजः राजशयनीयस्य अधः एव अन्धकारे निगूढः प्रतीक्षते स्म। राजा प्रविशति सति सः चतुर्थीं तथा अन्तिमां गाथाम् उदचारयत्, यया निगूढस्य षड्यन्त्रकारिणः सावधानानि सर्पणगतीनि सर्षपक्षेत्रे विपथगामिना एकाक्षेण अजेन उपमितानि। भयत्रस्तः युवराजः तत्क्षणम् अवगतवान् यत् सः दृष्टः अस्ति।

चतुर्थवारं प्रकाशितः, गोपनस्य स्थानं कुत्रापि अविद्यमानं पश्यन् षोडशवर्षीयः युवराजः स्वं समर्पयित्वा क्षमां याचितवान्। राजा तं न हतवान्, अपि तु रक्षकाधीने कारागृहे स्थापितवान्; स्वस्य शेषं शासनकालं शान्त्या यापयन् सः तं गुरुं बहुधा स्मरति स्म, यः बहुपूर्वं गाथाभिः तं सज्जीकृतवान्। राज्ञः स्वाभाविके मरणे एव युवराजः अन्ततः मुक्तः अभवत्; बलेन सिंहासनं हर्तुम् अनपेक्ष्य सः अन्ततः राज्यं प्राप्तवान्। धर्मोपदेशं समापयन् भगवान् प्रकटितवान् यत् सः स्वयमेव तक्षशिलायाः तादृशः आचार्यः आसीत्; तस्य दूरदर्शिता द्वयोः पीढ्योः दूरे स्थितं राष्ट्रं रक्षितवती, यस्य भयस्य प्रथमं सः अवेक्षितवान्। एषा कथा पालिपिटके जातकसंख्या ३३८ इति अभिलिखिता अस्ति, या बिम्बिसाराय साक्षात् उक्ता, यदा सः स्वपुत्रात् अजातशत्रोः तादृशं भयं सम्मुखीकरोति स्म।

आचार्यस्य एतत् दानं यत् असामान्यम् अस्ति, तत् यतः सः इदं तं शिष्यं प्रति दत्तवान् यः अद्यापि पिता नासीत्, एकस्य अनागतस्य पीढ्याः भयार्थम्। गाथाः दशकानि यावत् अप्रयुक्ताः स्थिताः, अनाकारस्य भयस्य प्रतीक्षमाणाः। अतः राजा स्वराज्यकाले वास्तविकं रक्षणं वहन् आसीत्, यद्यपि कदा वा यदि वा तस्य आवश्यकता भविष्यति इति पूर्णतया न जानन्।

चत्वारः प्रयत्नाः स्वस्वरूपेण भिन्नैः कारणैः विफलाः अभवन्: मूषकविषयिणी गाथा, कर्णोपकर्णं प्रसृतः गुप्तमन्त्रः, क्रूरः वानरः, विपथगः अजः च। तथापि प्रत्येकः प्रयत्नः युवराजं विश्वासयति स्म यत् पिता सामान्यैः साधनैः यत् ज्ञातुं शक्नुयात् ततोऽधिकं जानाति। राज्ञः वास्तविकं बलं प्रत्येकस्य विशिष्टस्य षड्यन्त्रस्य गुप्तज्ञाने न आसीत्, अपि तु सर्वदा तथैव प्रतीयमानया शान्त्या सज्जीकृतायां प्रतिक्रियायां स्थितम्।