भेरिवादजातकम्

पालिपिटके जातके एकोनषष्टितमे (५९) इयं कथा संरक्षिता अस्ति। बोधिसत्त्वः प्रसिद्धानां भेरीवादकानां कुले जन्म लेभे। स सर्वेषु शास्त्रीयतालेषु निपुणः सन् समग्रे राष्ट्रे विख्यातोऽभवत्। यदा नगरे महोत्सवः इति श्रुतं, तदा स पुत्रेण सह तत्र गतवान्। तौ पिता-पुत्रौ राजपुरुषैः सामान्यजनैश्च सह अतीव प्रशंसां प्राप्तवन्तौ। ततः सुवर्णमुद्राणां गुरुतरं पुटकं वस्त्राणि च लब्ध्वा स्वग्रामं प्रत्यावर्तितौ।

तयोः गृहमार्गः विशालेन छायाघनेन वनेन गच्छति, यत्र चौराः दीर्घकालं पथिकान् आक्रम्य लुण्ठन्ति। यदा पितापुत्रौ वृक्षरेखां प्राविशताम्, तदा बोधिसत्त्वः पीतलबद्धां गुरुं भेरीं पुत्राय समर्प्य अग्रिमयात्रायै सावधानम् उपदेशं दत्तवान्।

पिता अवदत्—हे वत्स, अत्र विलम्बितैः सुचिन्तितैः अन्तरालैः भेरीं वादय। एकवारं ताडयित्वा विरमेः, पुनश्च ताडयेः। प्रत्येकं प्रहारं गम्भीरं सगौरवं च कुरु, यथा राजदूताः महाप्रभुं विषमदेशे नयन्तः भेरीं वादयन्ति। एवं मितं अत्वरितं च तालम् अरण्यस्य गहनात् श्रुत्वा यः कश्चिद् चौरः सावधानः स्यात्, स मन्येत यत् सशस्त्ररक्षकैः सह कश्चिद् अमात्यः समीपे गच्छति; ततः स अनिश्चितं युद्धं संकटे न पातयितुं गुप्तः स्यात्।

पुत्रस्तु उत्सवजनसमूहस्य करतलध्वनिभिः अद्यापि उत्साहितः आसीत्। स स्वकौशलं मन्दैः आलस्यकरैः आघातैः अधिकं योग्यम् इति मन्यमानः पितुः सावधानतां पुरातनीं भीरुतां मन्यते स्म। स उपदेशं न अनुसृत्य, पूर्वदिने एव प्रशंसितां तीव्रताम् अद्भुतकौशलं च प्रदर्शयितुं संकल्पितवान्।

पुत्रः भेरीं विच्छेदरहितेन विविधेन शब्दप्रवाहेन ताडयितुं प्रारभत—न विरामः, न च परिमितः तालः। गुल्मवने चौरनायकः प्रथमवारं भेरीध्वनिं श्रुत्वा स्वजनान् निवारितवान्, किं समीपमायाति इति अनिश्चितः। किन्तु यदा उन्मत्तः प्रहारः रथचक्राणां घर्घरध्वनिं सैनिकानां पदसञ्चारं वा विना निरन्तरम् अभवत्, तदा स शीघ्रं सत्यं जानीयात्। अत्र न राजसमितिः; किन्तु केवलं स्वात्मनः पुरतः वादयन् उत्तेजितः तरुणः भेरीवादकः एव।

चौराः तत्क्षणं गुल्मेभ्यो निर्गत्य पितरं पुत्रं च यष्टिभिः प्राहरन्, उत्सवे अर्जितं सर्वं सुवर्णं सर्वाणि च उत्तमवस्त्राणि अपहृत्य पुनः वनगहने अन्तर्धानं गताः। पथि क्षतविक्षतः रिक्तहस्तः बोधिसत्त्वः विचारयति स्म—स्थिरः परिमितः तालः धनं सुरक्षां च आनयति, असीमः अतिरेकः तु तमेव विनाशम् आह्वयति यं सः अल्पसम्भाव्यं मन्येत।

पुत्रस्य दोषः कदापि कौशलस्य अभावः नासीत्, यतो हि वेगे प्रदर्शने च सः स्वपितुः अपि अतिशेते। तस्य त्रुटिः इयम् आसीत् यत् पित्रा याचितः परिमितः तालः सङ्गीतविषयः कदापि न आसीत् इति सः न अवगतवान्। सः वृक्षमध्ये निगूढानां जनानां कर्णयोः निश्चितं विवेचितं प्रभावं जनयितुम् अभिप्रेतः आसीत्; ते जनाः केवलं सशस्त्रबलस्य लक्षणानि अन्विषन्ति स्म, न कलाम्। श्रोतारं विस्मापयितुं वादितः भेरी च चौरं वञ्चयितुं वादितः भेरी—द्वे भिन्ने एव निपुणते अपेक्षेते; पुत्रस्तु स्वकौशलसत्त्वेऽपि केवलं प्रथमां शिक्षितवान्।

बोधिसत्त्वेन तस्मिन् वनमार्गे यत् नष्टं, तत् वास्तविकं गुरुतरं च आसीत्—एकस्मिन् अपराह्णे समस्तोत्सवस्य आयः विनष्टः। तथापि कथा तां हानिं ततः स्पष्टताद्वितीयां मन्यते, या तत्पश्चात् अवशिष्टा। यः पिता जीवनपर्यन्तं ज्ञातवान् यत् कदा संयमः प्रतिभातः अपि अधिकः भवति, सः स्वपुत्रम् अपि तमेव पाठं कठिनमार्गेण शिक्षमाणं दृष्टवान्—यस्य मूल्यं ताभ्याम् उभाभ्यां धृतानां सर्वासां सुवर्णमुद्राणाम् आसीत्। सः धनरहितः शेषं मार्गं गृहं प्रति अगच्छत्; परन्तु यया प्रज्ञया धनम् अर्जितम्, तां प्रज्ञां पुनरपि सः धारयति स्म।