कक्कारुजातकम्

जेतवने, यदा देवदत्तः बुद्धस्य स्वीये संघे भेदम् उत्पादयत् तथा स्वपक्षं प्रति आकृष्टैः शिष्यैः सह निर्गतः, तदा सभायाः विभाजनकाले तस्य मुखात् सहसा रक्तं प्रस्फुटितम् इति कथ्यते। बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् असत्यम् अनेन पुरुषेण बहु व्ययितम् इति इदं प्रथमं न; एवम् एव प्रतिरूपं, एवम् एव च पीडा, बहु पूर्वतरे जन्मनि तस्य अभवत्।

तस्मिन् पूर्वे युगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यमकरोत्, तदा महोत्सवः सङ्गीतेन, ध्वजैः, नदीतटेषु जनसमूहैः च नगरं पूरितवान्। बोधिसत्त्वः तस्मिन् काले त्रयस्त्रिंशद्देवानां निवासभूते त्रायस्त्रिंशलोके देवानां मध्ये एकः आसीत्। एते चत्वारः देवाः, येषु बोधिसत्त्वः प्रधानः आसीत्, उत्सवं द्रष्टुम् अवतेरुः, दिव्यैः कक्कारुपुष्पैः कृताः मालाः धारयन्तः, येषां सुगन्धः अधःस्थस्य नगरस्य प्रत्येकं वीथीषु प्राङ्गणेषु च प्रसृतः।

वायौ व्याप्तेन सुगन्धेन आकृष्टः राजा ब्रह्मदत्तः नगरोपरि चत्वारः तेजस्विनः देवान् दृष्ट्वा, एतादृशः सुगन्धः कुतः उद्भूतः इति पृष्टवान्।

देवाः अवदन् यत् कक्कारुपुष्पाणाम् एताः मालाः केवलं यथार्थसद्गुणिभ्य एव सन्ति, न तु नीचाय, मूर्खाय, पापिने वा निर्दिष्टाः। स्वाभिप्रायं दर्शयितुं, चत्वारः अपि प्रत्येकं गाथां पठन्ति स्म, यया मालायाः योग्यान् गुणान् नामयन्ति स्म: चौर्यात् मृषावादाच्च विरतिः; सत्यतया धनार्जनम् अतिभोगात् परिहारश्च; सुस्थिरे लक्ष्ये श्रद्धायां च स्थितिः, सरलाहारभोजनेन सह; सत्पुरुषाणां निन्दाम् अकृत्वा, वचनानुसारं कर्म च आचरणम्।

राज्ञः स्वकीयः पुरोहितः, यः ब्राह्मणः एतेषु गुणेषु कश्चिदपि नासीत्, देवमालायाः सम्मानाय उत्सुकः आसीत्। जनाः तं सद्गुणिनं मन्येरन् इति आशया सः क्रमेण प्रत्येकं सद्गुणं दावितवान्; एवं प्रत्येकस्य देवस्य समक्षं सः चतुर्वारम् असत्यम् उक्तवान्, तथा च सर्वाः चतस्रः मालाः प्राप्तवान्।

यदा सः चतस्रः मालाः धृतवान्, तदा पुरोहितः भयङ्करेण शिरोवेदनेन गृहीतः, यथा शिरसि शूलः प्रविश्यते इव; मालाः च तस्य शरीरे एतावत् दृढं संलग्नाः अभवन् यत् कोऽपि तान् अपनेतुं न शक्तवान्। राजसभा तस्मै किमपि कर्तुं न शक्तवती। यः सुगन्धः सम्पूर्णं नगरं दृष्ट्यर्थम् उपरि आकर्षितवान्, सः अधुना तम् एकं पुरुषं चिह्नितवान् यः तां मालाम् अयोग्यतया धारितवान्; उत्सवजनाः ये देवपुष्पाणि प्रशंसितवन्तः, ते पुरोहितस्य क्लेशं दृष्टवन्तः। यत् जनानां समक्षं सम्मानरूपेण सः अभिलषितवान्, तत् अधुना सः अवतारयितुं न शक्नुवान् भारः अभवत्।

सप्तदिनानां यातनाभ्यः परम्, राजा अन्यम् उत्सवं व्यवस्थितवान्। देवाः पुनः आगताः; पुरोहितः तेषां पुरतः साष्टाङ्गं पतित्वा कृपां याचितवान्। ते तस्य छलस्य तिरस्कारं कृत्वा, ततः मालाः अपनीय प्रस्थिताः।

बुद्धः पुरोहितं देवदत्तः इति नाम्ना निर्दिश्य कथां समापितवान्; तथैव दिवसे बोधिसत्त्वेन सह आगताः त्रयः देवाः काश्यपः, मौद्गल्यायनः, शारिपुत्रः इति, चतुर्णां मध्ये प्रधानः स्वयं बुद्धः। पालिपिटके जातकसङ्ख्या ३२६ इति एषा कथा अनेन रूपेण अभिलिख्यते।

अस्यां कथायां यत् विशिष्टम्, तत् इदम् यत् देवानां वचनमात्रेण एव सत्यवादिनः दूरे स्थिताः; कथनं सूचयति न यत् पुरोहितः अग्रे प्रेरितः इति। सः स्वयं यान् गुणान् न धारयति इति जानन्नपि दावितवान्, न केवलम् एकवारं, अपि तु प्रत्येकस्य देवस्य कृते एकवारं, चतुर्वारम्। कथा तस्य दुःखं दुर्भाग्यरूपेण न, अपि तु वृथाभिमानिनः, असत्यप्रियस्य स्वभावस्य अनिवार्यं फलरूपेण चित्रयति, यः मन्यते यत् मुखेन उक्तः दावः स्वयं गुणस्य स्थानं ग्रहीतुं शक्नोति।

मालाग्रहणात् पूर्वं पुरोहितस्य सत्यवचनस्य बहवः अवसराः आसन्, परं सः प्रत्येकं देवं प्रति स्वमिथ्यावचनं पुनरुक्तवान्। सप्तदिनानां क्लेशात् परम् एव सः साष्टाङ्गं पतित्वा कृपां याचितवान्। कथायाः सूक्ष्मः सङ्केतः अयं यत् सद्गुणस्य दावः कस्यापि अन्यस्य विश्वासेन न, अपि तु तस्य दावकर्तुः व्ययेन परीक्ष्यते।