वातग्गसिन्धवजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः सुन्दर्याः स्त्रियाः कथाम् अकथयत्, या सुन्दरं गृहपतिम् प्रति अनुरक्ता अभवत्। तस्याः सख्यः तं तस्याः समीपं गन्तुं प्रेरितवत्यः, परं यदा सः अन्ततः आगतः, सा दुर्लभतां प्रदर्शितवती, तस्य समीपं सहसा वशं गच्छन्ती स्वस्याः परिषदि स्वकीयं यशः हरिष्यति इति भीत्या। तस्याः शैत्येन आहतः सः पुरुषः निर्गतः, न पुनः अवर्तत। यस्य वस्तुनः सा अभिलाषं कृतवती, तस्यैव निवारणेन शोकार्ता सा सर्वम् आहारं प्रत्याख्यातवती, अन्ततः स्वकीयेन शोकेन मृता। भगवान् भिक्षुभ्यः अवदत् यत् एषा एव रीतिः पूर्वमपि एकवारम्, अतीते बहुकाले, अभिनीता इति।

तस्मिन् पूर्वयुगे बोधिसत्त्वः वातग्गनाम्ना सिन्धुदेशजानां श्रेष्ठानाम् अश्वानां वंशे जातः, महान् उत्कृष्टः अश्वः, यः वाराणस्याः राज्ञः अश्वशालायां पालितः आसीत्। एकदा वातग्गे गङ्गायां स्नानार्थं नीयमाने कुण्डली नाम्नी गर्दभी तं दृष्ट्वा गाढम् अनुरक्ता अभवत्, स्वस्थानात् अतिदूरस्थस्य प्राणिनः कृते विरहेण क्षीयमाणा।

स्वमातरं क्षीयमाणां दृष्ट्वा कुण्डल्याः शिशुः अन्ततः वातग्गं तया सह मिलितुं प्रार्थितवान्, मिलनमात्रेण तस्याः दुःखं शमिष्यति इति आशया। शिशोः विनत्या प्रभावितः वातग्गः, यां गर्दभी चिरकालं यावत् तं प्रतीक्षमाणा आसीत्, तां समीपं गन्तुं सम्मतः अभवत्।

वातग्गे समीपं गच्छति कुण्डली सहसा स्वस्य सम्मानस्य भयेन ग्रस्ता अभवत्; स्वशिशोः प्रार्थनया आगतस्य प्राणिनः समीपं सहजतया वशं गच्छन्ती अन्येषां समक्षं निर्लज्जा प्रतीयेत इति चिन्तिता। तस्य स्वागतं कर्तुं स्थाने सा स्वस्य सम्पूर्णबलेन तस्य अधरजबडे पादप्रहारं कृतवती, तत् भग्नं कृत्वा तं प्रायेण मारयन्ती। लज्जितः व्यथितश्च वातग्गः निवृत्य एकमपि शब्दम् अकृत्वा निर्गतः।

तस्मिन् निर्गते एव कुण्डल्याः भयं पश्चात्तापे परिणतम्। तस्याः स्वशिशुः स्पष्टतया पृष्टवान् यत् यं प्राणिनं सा स्वयम् अभिलष्य क्षीयमाणा आसीत्, तम् एव कुतः अपाकृतवती। सा केवलं व्याख्यातुं शक्नोति स्म यत् यः स्त्री अतिशीघ्रं वशं गच्छति सा अन्येषां दृष्ट्या स्वकीयं सम्मानं त्यजति, यद्यपि तेन एव सावधानतया सा यत् वस्तु वास्तविकं वाञ्छति स्म, तत् सर्वं व्यय्यते।

भगवान् बुद्धः एवं विचारयन् शिक्षाम् उपसंहृतवान् यत् सहजतया वशं गमनभयात् उत्पन्नः भयः दीर्घम् अनावश्यकं च दुःखम् एव जनयति, यथा कुण्डल्याः कृते, अधुना च जेतवने शोकार्तायाः स्त्रियाः कृते। सः प्रकटितवान् यत् या स्त्री स्वकीयेन शोकेन मृता सा पूर्वयुगे कुण्डली गर्दभी आसीत्, बोधिसत्त्वः स्वयं च — पूर्वजन्मनि बुद्धः — वातग्गः आसीत्। भूस्वामी, एतां शिक्षां श्रुत्वा, तस्मिन्नेव दिने मार्गस्य प्रथमं फलं प्राप्तवान्। एषा कथा पालिपिटके जातकसंख्यायाः २६६ इति अभिलिखिता अस्ति।

कुण्डल्याः पादप्रहारः कदापि स्वतः क्रूरता नासीत्; स्वमनसि एव विद्यमानस्य काल्पनिकस्य निर्णयस्य विरुद्धं सा रक्षा आसीत्, यतः स्वशिशोः अतिरिक्तः कश्चित् अपि मिलनं संयोजयितुं न भागं गृहीतवान्। यत् सावधानता स्वस्थितिं रक्षितुं निर्मिता आसीत्, सा अन्ततः तस्याः एकमेव वाञ्छितं वस्तु व्ययितुं कारणं जाता — यत् ठीक तत् एव जालम् अस्ति, यत् बुद्धः स्वश्रोतृभ्यः तया स्त्रिया सह अभिज्ञातुम् इष्टवान्, या एतेन एव भयेन अधुना मृता।

यदा कुण्डल्याः शिशुः पृष्टवान् यत् सा यं प्राणिनं चिरकालं यावत् अभिलषति स्म, तम् एव कुतः प्रहृतवती, तस्याः उत्तरं सम्मानविषये दृश्यविषये च यत् तस्याः खुरैः कृतं तत् वस्तुतः पूर्वावस्थां न आनयितुं शक्नोति स्म। प्रश्नः एव अनुवर्तते, यतः तस्याः व्याख्या, सांस्कृतिकरूपेण परिचिता अपि, कदापि न व्याचष्टे यत् तस्मिन् क्षणे प्रतिष्ठारक्षा पूर्वं चिरकालं धारितायाः भक्तेः अपेक्षया कुतः अधिका अभवत्।

बुद्धः वातग्गस्य कुण्डल्याश्च कथां केवलं पुरातनयुगस्य कौतूहलरूपेण न अकथयत्; सः समानान्तरतां स्पष्टम् अङ्कितवान्, शोकार्तां स्त्रियं पुनर्जन्मप्राप्तां सा एव गर्दभी इति नाम्ना निर्दिश्य। सन्ततेः तस्य आग्रहः महत्त्वपूर्णः। तस्य अर्थः — यत् भयं तस्याः मरणस्य कारणम् आसीत्, तत् तस्याः स्वजीवनस्य विशिष्टं नवं दौर्बल्यं न आसीत्, अपितु सः एव पुरातनभयः पुनरागत्य तां द्वितीयवारं, भिन्ने शरीरे, दावीकर्तुम् आगतः, मध्ये किमपि अनधीत्य।

वातग्गे कुण्डल्याः अनुरागः गर्दभ्याः अश्वस्य च अन्तरं व्यतिक्रम्य अगच्छत्, द्वौ प्राणिनौ यौ तयोः मध्ये कस्यापि बन्धस्य प्रत्याशायाः सामान्यं कारणं न धारयतः। तथापि सः अनुरागः यस्मिन् मिलने तस्य हनुः भग्ना, तस्य पूर्वं पश्चात् च शोकेन तस्याः शरीरं क्षीणं कर्तुं पर्याप्तः वास्तविकः आसीत्। कथा तम् अनुरागं स्वयमेव सर्वथा सत्यं मन्यते, प्रजाति-स्तरयोः सामान्यसीमाः अतिक्रम्य इति कारणेन मूर्खतापूर्णं कदापि न उपहसति, यत् तस्याः पश्चात्कालीनम् आत्मविनाशं द्रष्टुं अधिकं पीडाकरं करोति।