अवारियजातकम्

भगवता जेतवने एषा कथा कथिता। एकः ग्रामीणः भिक्षुः बुद्धदर्शनाय गच्छन् अचिरवतीनद्याः परुषेण अनवधानेन च नाविकेन पारं नीतः; तेन तस्य चीवरं सिक्तम् अभवत्, सः सायंकाले एव तीरम् अप्राप्नोत्, अतः तस्मिन् दिने बुद्धस्य दर्शनं न अलभत। बुद्धेन उक्तं यत् सः नाविकः सर्वदा तथैव आसीत्, प्राचीनयुगस्य एकस्य नाविकस्य कथा च उक्ता; तौ द्वौ एकावेव इति प्रकटितम्, तयोः कठोरः स्वभावः जन्मान्तरेषु अपरिवर्तितः आगतः आसीत्। पालिपिटकस्य जातकसंख्या ३७६ पूर्वकथनं संरक्षति।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति बोधिसत्त्वः गम्भीरध्यानसिद्धिसम्पन्नः तापसः आसीत्। सः राज्ञः उद्याने निवासं कृतवान्, तत्र च द्वादश वर्षाणि अतिवाहितवान्; प्रतिदिनं करुणाविषयकान् श्लोकान् राज्ञे पठन् प्रतिदानरूपेण राजप्रासादात् उत्तमम् आहारं प्राप्नोत्।

यदा हिमालये स्वीये आश्रमे प्रत्यागमनस्य समयः समागतः, बोधिसत्त्वः गङ्गां प्रति गतः, तत्र तीरे अवारियपिता नाम नाविकं प्रतीक्षमाणं दृष्टवान्, यः स्वस्य तीव्रक्रोधाय प्रसिद्धः आसीत्। नौकायाम् आरुह्य बोधिसत्त्वः तम् अवदत्— “यदि त्वं मां पारं नयसि, तर्हि अहं त्वां सुवर्णरजतात् अपि अधिकमूल्यवतः वस्तुनः लाभोपायं दर्शयिष्यामि।” अवारियपिता वास्तविकधनस्य कस्यचित् गुप्तरहस्यस्य कल्पनां कुर्वन् उत्साहेन तरणं कृत्वा परं तीरं प्राप्नोत्।

तीरं प्राप्य बोधिसत्त्वः स्वप्रतिज्ञां सम्पूर्णतया पालितवान्। प्रथमं सः अवारियपितरं पूर्णतया व्यावहारिकम् उपदेशं दत्तवान्: समृद्धिम् इच्छन् नाविकः यात्रारम्भात् पूर्वमेव स्वभाटकं गृह्णीयात्, न तु पश्चात्। ततः धनविषये परम् उपदेशं न दत्त्वा सः तान् एव करुणाश्लोकान् अपठत् येषां पाठं सः द्वादश वर्षाणि राज्ञे कृतवान्। यः स्वक्रोधं जयति सः आत्मानं सर्वान् च परितः रक्षति, इति सः उपदिष्टवान्; यः पुनः क्रोधवशं गच्छति सः स्वस्य गृहं नाशयति।

अवारियपितुः धनस्य आशा आसीत्, न तु उपदेशस्य; सः तां शिक्षां निरर्थकां मन्यमानः आसीत्। यदा तापसस्य समीपे दातुं अन्यत् किमपि न आसीत्, तदा सः तं तीरे पातयित्वा तस्य वक्षसि उपविश्य मुखे प्रहारम् अकरोत्। तस्य पत्नी तदैव तस्य भोजनं गृह्णती आगता, तापसं राजसभायाः पुरुषम् इति अभिज्ञाय पतिम् अयाचत यत् तं न प्रहरेत्। मिथ्यातापसस्य पक्षं ग्रहीतुं सा समर्था इति क्रुद्धः सः उत्पत्य जानन् एव तां प्रहृतवान्; भोजनपात्रं पतित्वा भग्नम् अभवत्, सा च स्वगर्भस्थं शिशुं नष्टवती।

अस्मिन् कोलाहले ग्रामवासिनः नदीतीरम् आकृष्टवन्तः। यत् अभवत् तत् दृष्ट्वा ते अवारियपितरं गृहीत्वा “हन्ता” इति आह्वयन्तः राजसमीपं नीतवन्तः; राजा तेन पत्न्याः पावनपुरुषस्य च कृतायाः हानेः कृते तं दण्डितवान्, यः पुरुषः तेन परिगृहीते तरणमूल्यात् अतिरिक्तं किमपि न याचितवान् आसीत्।

बोधिसत्त्वः स्वप्रतिज्ञायाः स्वभागं यथावद् अपालयत्, अवारियपितरे कस्मिंश्चिदपि मुद्रातः अधिकमूल्यं वस्तु दत्त्वा। ततः सः चिन्तितवान् यत् यः पुरुषः तत् स्वीकर्तुं न इच्छति, तस्मै प्रज्ञा अर्पयितुं हानिम् एव जनयति; यतः निमीलितचित्ते प्रक्षिप्तः सत्परामर्शः मूलं न गृह्णाति, किन्तु विद्वेषे एव परिणमति।

बुद्धेन अचिरवतीनाविकः सः एव आत्मा इति अभिज्ञातः, यः एकदा गङ्गातीरे तापसम् आक्रम्य आसीत्; इदं सूचयति यत् अवारियपितुः क्रोधः एकः दुर्घटनाक्षणः न आसीत्, अपि तु मनसः स्थिरः अभ्यासः आसीत्, यः सम्पूर्णजीवितस्य पुनर्जन्मनः परम् अपरिवर्तितः अनुवर्तते स्म। कथा न सूचयति यत् कस्मिन्नपि युगे तस्य दण्डः तं तस्मात् मुक्तम् अकरोत्; केवलं तस्य प्रतिरूपम्—वञ्चितायाः आशायाः हिंसया प्रत्युत्तरं—जन्मान्तरेषु नाम्ना अभिज्ञातुं बुद्धेन शक्यम् आसीत्।

कथा सावधानं स्थापयति यत् बोधिसत्त्वेन कापि प्रतिज्ञा न भग्ना। सः केवलम् अवदत् यत् सः नाविकाय सुवर्णात् अपि मूल्यवतः वस्तुनः दर्शनं करिष्यति, करुणा च यथावद् अवगता तत् एव अस्ति, तत् प्राप्तः जनः तत्क्षणं तस्य मूल्यम् अवगच्छतु वा न वा। अवारियपितुः क्रोधः तेन स्वयं कल्पितायाः आशायाः उपरि आधारितः आसीत्, न तु तस्याः आशायाः उपरि यां तापसः वास्तवे कदापि दत्तवान्। प्रतिज्ञाया आशायाश्च योऽयं भेदः, कथा तम् एव अनुवर्तिनः हिंसायाः सत्यं मूलं मन्यते, न तु गुरोः उदारतायां कस्यचित् त्रुटिम्।