दरीमुखजातकम्

जातकाट्ठकथायाम् उक्तम् यथा भगवान् बुद्धः जेतवने जातकसङ्ख्यां ३७८ भाषितवान्। अट्ठकथा वदति यत् इयं कथा महाभिनिष्क्रमणविषया अस्ति, तस्य च प्रसङ्गस्य कारणं पूर्वमेव कथितम्। एषा भगवतः स्वकीयस्य गृहत्यागस्य स्मृतिः आसीत्, या तादृशम् एव कर्तुं प्रेरितस्य राज्ञः कथया स्मारिता।

एकदा मगधराजः राजगृहे राज्यम् अपालयत्। बोधिसत्त्वः तस्य प्रधानमहिष्याः उदरात् जातः, ब्रह्मदत्तकुमारः इति नाम्ना अभवत्। तस्मिन्नेव दिने राजपुरोहितस्य गृहे अतिसुन्दरमुखः पुत्रः अजायत। तस्य नाम दरीमुखः इति कृतम्।

द्वौ राजप्रासादे प्रियसखी इव वर्धितौ। षोडशवर्षे तक्षशिलां गत्वा सर्वाः कलाः अधीतवन्तौ। ततः व्यावहारिकाचाराणां जनपदरीतीनां च ज्ञानाभिलाषेण देशे नगरेषु ग्रामेषु च परिभ्रमितवन्तौ।

सखायौ वाराणसीं प्राप्य एकस्मिन् विहारे अवसताम्। परेद्युः भिक्षार्थं नगरं प्रविष्टौ। एकस्मिन् गृहे कुटुम्बिनः ओदनपायसं पक्त्वा ब्राह्मणान् भोजयितुम् आसनानि सज्जीकृतवन्तः आसन्। तौ तरुणौ दृष्ट्वा ब्राह्मणाः आगताः इति मत्वा गृहाभ्यन्तरम् आह्वयन्।

ते बोधिसत्त्वासने श्वेतवस्त्रम्, दरीमुखासने च रक्तास्तरणम् आस्तृतवन्तः। दरीमुखः तं शकुनं विचारितवान्। सः अवगतवान् यत् तस्य सखा वाराणस्याः राजा भविष्यति, स्वयं च सेनापतिः। ते भोजनं कृत्वा स्वभागान् गृहीत्वा आशीर्भिः सह राज्ञः उद्यानं प्रति प्रस्थितवन्तौ।

बोधिसत्त्वः राजकीये प्रस्तरासने शयितवान्। दरीमुखः तस्य पादौ संवाहयन् उपविष्टः आसीत्। वाराणस्याः राजा सप्तदिनेभ्यः पूर्वं मृतः आसीत्, तस्य च उत्तराधिकारी नासीत्। पुरोहितः अन्त्येष्टिं कारितवान्, उत्तराधिकारिणम् अन्वेष्टुं सप्तदिनपर्यन्तम् उत्सवरथं परिभ्रामितवान्।

रथः नगरात् निर्गत्य उद्यानद्वारं प्राप्तः। तस्य पृष्ठतः चतुरङ्गिणी सेना शतशः वाद्यानां सङ्गीतं च अन्वगच्छन्। दरीमुखः सङ्गीतं श्रुत्वा तस्य अर्थं जानितवान्। रथः तस्य सख्युः कृते आगच्छति; सः राजा भूत्वा दरीमुखाय सेनापतिपदं दास्यति।

सः अचिन्तयत् यत् गृहस्थरूपेण स्थातुं तस्य कारणं न दृश्यते। सः गत्वा तपस्वी भविष्यति। बोधिसत्त्वाय किमपि अवदित्वा सः पार्श्वे अपसृत्य गूढः अतिष्ठत्।

पुरोहितः द्वारे रथं स्थगयित्वा उद्यानं प्रविष्टः। सः बोधिसत्त्वं राजासने शयानं दृष्ट्वा तस्य पादयोः शुभलक्षणानि अपश्यत्। सः अचिन्तयत् यत् अस्य तरुणस्य चतुर्णां महाद्वीपानाम् अपि राजत्वस्य पुण्यम् अस्ति, किन्तु तस्य साहसविषये संशयः आसीत्। अतः सः सर्वाणि वाद्यानि पूर्णबलेन वादयितुम् आदिशत्।

बोधिसत्त्वः प्रबुद्धः मुखाच्छादनम् अपनीतवान्। जनसमूहं दृष्ट्वा पुनः मुखम् आच्छाद्य क्षणं मौनेन शयितवान्। ततः उत्थाय आसने पद्मासनेन उपाविशत्। पुरोहितः जानुभ्यां नमस्कृत्य राज्यं तस्य समीपम् आगतम् इति अवदत्। बोधिसत्त्वः अपृच्छत् यत् उत्तराधिकारी नास्ति वा; “नास्ति” इति उत्तरम् अलभत। सः तत् स्वीकृतवान्, तत्रैव उद्याने च अभिषेकः कृतः।

सः रथे आरुह्य गाम्भीर्येण शोभायात्रया नगरं परिभ्रम्य अमात्यानां स्थानानि निर्धारितवान्। नूतनपदस्य गौरवेण सः दरीमुखं विस्मृतवान्।

इतः दरीमुखः उद्यानं रिक्तम् अपश्यत्। सः आगत्य राजासने उपविष्टः। तस्य पुरतः एकं शुष्कं पत्रं पतितम्। तत्र सः क्षयस्य मरणस्य च स्वभावं दृष्ट्वा सर्वेषां वस्तूनां त्रीणि लक्षणानि अवगतवान्। सः प्रत्येकबुद्धस्य अवस्थां प्राप्तः — एकाकी प्रबुद्धः — तेन पृथिवी हर्षेण प्रतिध्वनिता।

तस्मिन्नेव क्षणे गृहस्थचिह्नानि तस्मात् अपगतानि। गगनात् पात्रं चीवरं च अवतीर्य तस्य शरीरे संलग्नानि अभवन्। तस्य अष्टपरिष्काराः आसन्, शतवर्षीयस्य भिक्षोः आचारः च। स्वबलेन सः गगनम् उत्पतितवान्, हिमालये नन्दमूलगुहां प्रति गतवान्।

बोधिसत्त्वः धर्मेण राज्यम् अपालयत्। किन्तु स्वैश्वर्यस्य महिम्ना मुग्धः सन् चत्वारिंशद्वर्षाणि दरीमुखं विस्मृतवान्। चत्वारिंशत्तमे वर्षे सः स्मृत्वा अवदत् यत् दरीमुखनामा मम सखा अस्ति, सः कुत्र अस्ति इति जिज्ञासामि।

ततः प्रासादे सभायां च सः सखा कुत्र इति पृष्टवान्। यः कथयेत् तस्मै महान् सत्कारः दास्यते इति प्रतिज्ञातवान्। एवं दशवर्षाण्यपि अतीतानि।

पञ्चाशद्वर्षेभ्यः परं दरीमुखः विचार्य ज्ञातवान् यत् तस्य सखा तं स्मरति। राजा इदानीं वृद्धः अपत्यबहुलः च इति सः अचिन्तयत्। सः गत्वा तं धर्मम् उपदिश्य प्रव्राजयिष्यामि इति निश्चितवान्। सः गगनमार्गेण गत्वा उद्याने अवतीर्य सुवर्णप्रतिमेव प्रस्तरासने उपाविशत्।

उद्यानपालः तं दृष्ट्वा कुतः आगतः इति अपृच्छत्। सः उत्तरं दत्तवान् यत् सः नन्दमूलकगुहातः आगतः, राज्ञः गृहस्थकाले सखा प्रत्येकबुद्धः दरीमुखः इति। उद्यानपालः राज्ञे निवेदितवान्, राजा हर्षितः अभवत्। राजा महता परिवारेण रथेन गत्वा तं प्रणमत्।

दरीमुखः अपृच्छत् यत् राजा धर्मेण शासति वा, कदापि दुर्मार्गं न अनुसरति वा, धनार्थं प्रजाः न पीडयति वा, दानेन पुण्यं करोति वा। ततः सः अवदत् यत् राजा वृद्धः जातः, भोगान् त्यक्त्वा प्रव्रज्यायाः कालः आगतः। सः एकां गाथाम् उदाहृतवान् या कामभोगान् पङ्कं त्रिविधं भयं च इति वदति, राजानं भिक्षुः भूत्वा तान् त्यक्तुं प्रेरितवान्।

राजा सत्यतया उत्तरं दत्तवान्। सः अवदत् यत् सः भोगेषु बद्धः गाढं रक्तः अस्ति। ते भयानकाः भवेयुः, किन्तु सः जीवनं प्रियं मन्यते, ते त्यक्तुं न शक्नोति। सः पुण्यकर्माणि करिष्यति इति।

दरीमुखः तं न प्रत्याख्यातवान्। सः अवदत् यत् यः स्वसखुः हितवचनं प्रत्याचक्षते, यः तस्य अनुकम्पते विनाशं परिहर्तुम् इच्छति, तस्य पुनर्जन्मनाम् अन्तः न भवति। सः गर्भस्य जन्मनः च दुःखविषये अवदत्, अयं च अवदत् यत् सः यत् दृष्टवान् तत् एव वदति, न तु परेषां श्रुतं इति।

स्वोक्तिं समाप्य सः राजानम् अवदत् यत् प्रव्रजितः वा अप्रव्रजितः वा, सः कामानां दुर्दशां प्रव्रज्यायाः गुणान् च दर्शितवान्। सः राजानम् उत्साहिनं भवितुम् अयाचत। ततः सः सुवर्णराजहंस इव गगनम् उत्पत्य नन्दमूलकगुहां प्रति प्रत्यागतः।

बोधिसत्त्वः शिरसि अञ्जलिं कृत्वा नमस्कृतवान्, यावत् सखा दृष्टिपथात् अपगतः तावत् स्थितवान्। ततः सः ज्येष्ठपुत्रम् आह्वय्य राज्यं दत्तवान्। महता जनसमूहेन रुदति विलपति च सति, सः कामान् त्यक्त्वा हिमालयं गतवान्। तत्र पर्णकुटीं निर्माय तपस्वीरूपेण प्रव्रजितवान्।

न चिरेण सः अभिज्ञाः समापत्तीः च प्राप्तवान्। जीवनान्ते सः ब्रह्मलोकं गतवान्।

उपदेशानन्तरं बुद्धः सत्यानि प्रकाशितवान्, बहवः प्रथमं मार्गं तथा परान् मार्गान् प्राप्नुवन्। सः जन्मनः अभिज्ञानं दर्शयन् अवदत् यत् तस्मिन् काले राजा स्वयं आसीत्।

जातकसङ्ख्या ३७८ एकस्मिन् एव क्षणे द्वे भिन्ने प्रतिक्रिये दर्शयति। यदा उत्सवरथः उद्यानं प्रति चलति स्म, तदा एकः सखा सिंहासनं दृष्टवान्, अन्यः त्यागस्य कारणं दृष्टवान्। कथा राज्ञे शासनार्थं दोषं न आरोपयति। सा वदति यत् सः धर्मेण राज्यम् अपालयत्। किन्तु सा दर्शयति यत् वैभवं कथं चत्वारिंशद्वर्षीयां विस्मृतिं जनयितुं शक्नोति।

दरीमुखस्य पुनरागमनं सत्यमित्रत्वस्य चित्रम् अस्ति। सः पञ्चाशद्वर्षेभ्यः परं, निन्दां विना, यत् लब्धवान् तत् दातुम् आगतवान्। राजा प्रथमं तत् स्वीकर्तुं न शशाक, दरीमुखः बलं न प्रायुङ्क्त। सः यत् वक्तव्यं तत् उक्त्वा अगच्छत्। राजा स्मरति स्म, कालेन सः अपि तमेव मार्गम् अवृणोत्।