धोनशाखजातकम्

भगवान् भेसकळावने सुंसुमारगिरेः राजकुमारं बोधिं प्रति भिक्षूनां समक्षम् उपदिशति स्म। बोधिः कुशलं शिल्पिनं स्वार्थं अद्वितीयं प्रासादं निर्मातुं नियुक्तवान्, ततः केवलं ईर्ष्यावशात् तं शिल्पिनं अन्धं कारितवान्, येन कोऽपि अन्यः राजकुमारः तत्समानं प्रासादं निर्मापयितुं न शक्नुयात्। यदा भिक्षवः परस्परं विचारयन्ति स्म यत् कथं कोऽपि मनुष्यः एतादृशीं सुविचारितां क्रूरतां करोति, तदा भगवान् अवदत् यत् एषा हिंसा बोधेः अतीव प्राचीने जन्मनि अपि लक्षिता आसीत्। ततः सः धोनसाखजातकम्, पालित्रिपिटकस्य जातकम् ३५३ इति, उपदिष्टवान्, येन दर्शितं यत् एषः प्रतिरूपः कियत् दूरं प्राचीनं गच्छति।

पुरातने काले यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः—यः पूर्वजन्मनि भगवान् बुद्धः आसीत्—प्रसिद्धे तक्षशिलाविद्यालये अध्यापयति स्म, तस्य शिष्येषु एकः युवराजः आसीत्, यः स्वयं कालान्तरे ब्रह्मदत्त इति नाम्ना अभिषिक्तः भविष्यति। बालकस्य स्वभावं सूक्ष्मं निरीक्ष्य गुरुः स्पष्टम् इङ्गितं दत्तवान्: सः कठोरः, क्रूरः, हिंसाप्रवणः च अस्ति; तथा च हिंसकः मनुष्यः यदि किमपि पूर्णतया गृह्णाति, तर्हि तत् अल्पकालिकं एव भविष्यति। राजकुमारः इङ्गितं श्रुत्वा तत् सर्वथा उपेक्षितवान्।

राजा सिंहासनारूढः यदा, सः निर्गत्य सम्पूर्णं जम्बूद्वीपं, भारतीय-उपमहाद्वीपस्य ज्ञातं जगत्, विजितवान्, तस्य सम्पूर्णविजयस्य मापदण्डरूपेण सहस्रं बन्दीकृताः राजानः आनीतवान्। केवलं तक्षशिला, यस्यां सः अधीतवान्, तस्य विरोधं सफलतया कृतवती, तस्य अभियानस्य बलात् अपि सा अप्राप्या एव स्थितवती।

एतस्या अविजितायाः नगर्याः कारणात् निराशः राजा स्वमहत्त्वाकाङ्क्षिणं पुरोहितं पिङ्गियं प्रति अभिमुखः अभवत्। पिङ्गियः धर्मकर्तव्यस्य वेषे समाधानम् प्रस्तावितवान्: सहस्रबन्दीराजानां बलिरूपेण एकः महान् यज्ञः अनुष्ठेयः, यः तक्षशिलाविजयाय आवश्यकं शक्तिं अवश्यं प्रदास्यति। राजा, विजयपूर्त्यै यत् किमपि मार्गं प्राप्तुं उत्सुकः, विलम्बं विना तां योजनां अङ्गीकृतवान्।

एकस्मिन् विशाले वटवृक्षे राजा मल्लान् आदिशत् यत् ते सहस्रबन्दीराजानः एकैकशः मूर्च्छिताः कुर्वन्तु। स यज्ञस्य अङ्गरूपेण तेषां मरणं अन्धीकरणं च सङ्घटितवान्, वृक्षस्य परितः एकां परिधियुक्तां वेष्टनीं स्थापितवान्, यत् बलेः प्रगतिकाले पञ्चाङ्गुलपरिमितगभीरतायां रक्तेन पूर्णम् अभवत्। राजा मुक्तकण्ठेन घोषितवान् यत् सः पवित्रधर्मकर्तव्यं पालयति, तादृशी भक्तिः अवश्यं फलदायिनी भविष्यति इति दृढविश्वासेन।

एतस्य अत्याचारस्य अनन्तरं सञ्जाते युद्धे, एकः यक्षः—मांसभक्षकः आत्मा—पूर्वसूचनां विना राज्ञः दक्षिणं नेत्रं निष्कासितवान्। यदा राजा अकस्मात् आघातेन वेदनायां विक्षुब्धः अभवत्, तदा उपरि उड्डीयमानः गृध्रः तीक्ष्णम् अस्थि पातयित्वा तस्य अवशिष्टं वामं नेत्रम् अपि विदीर्णवान्। पूर्णतया अन्धः सन्, यथा सः अन्यान् अन्धीकृतवान्, राजा तस्मिन् एव अन्धकारे पतितः, यत् सः सहस्रबन्दिनां उपरि आरोपितवान्।

स्वयातनायां राजा अन्ते तत् अवगतवान् यत् तस्य पुरातनः गुरुः वर्षाणि पूर्वं यत् उक्तवान्, तत्। मनुष्याः स्वकर्मणां समानं फलं अनुभवन्ति, यथा बीजात् फलं जायते। यत् अल्पकालिकं बलं गुरुः चेतितवान्, तत् वास्तवेऽपि अल्पकालिकम् अभवत्; तत् नूतनजयेन न, अपि तु सहस्रबन्दिनां कृते स्वेन सद्यः कृतस्य तस्य एव अन्धकारेण समाप्तम्।

भगवान् बोधेः क्रूरताविषये चिन्तितानां भिक्षूनां कृते कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा समापनं कृतवान्। बोधिः, तस्मिन् दूरे जन्मनि, विजयी राजा आसीत्, देवदत्तः पिङ्गियः पुरोहितः आसीत्, यः महत्त्वाकाङ्क्षया हिंसां धर्मकर्तव्यस्य भाषया अलङ्कृतवान्। गुरुः यः राजकुमारं चेतितवान् तथा यस्य चेतावनी अनादृता अभवत्, सः भगवान् स्वयं आसीत्।

जातकस्य गभीरः बोधः एकस्मिन् विद्यालये एकवारं उक्तायाः चेतावन्याः तथा तस्मै बालकाय यः अद्यापि किमपि न कृतवान् तस्मिन् अन्तरे अवलम्बते। सा चेतावनी तदा एव सत्या सिद्धा यदा सहस्रबन्दिनः गुरुणा पूर्वं दृष्टायाः हिंसायाः कारणात् सर्वं नष्टं कृतवन्तः। यत् चेतावनी हानिं निवारयितुं पर्याप्तं पूर्वं दत्तं, तत् सत्यं इति सिद्धयितुं प्रायः असम्भवम्, यतः अद्यापि किमपि घटितं नास्ति यत् तत् दर्शयेत्। घटनाभिः सत्यं सिद्धा चेतावनी प्रायः तेषां निवारणाय अतिविलम्बिता आगता। जातकम् एतां कालसमस्यां समाधातुं न, अपि तु नामोल्लेखेन दर्शयति, तद् जनस्य कृते यः प्रमाणस्य आवश्यकतापूर्वं चेतावनीम् अनुसर्तुं प्रज्ञावान् अस्ति।