काक जातकम्

जेतवने बुद्धः एकं भिक्षुं दृष्टवान्, यः एकस्मिन् काले अनेकेभ्यः गृहस्थोपासकेभ्यः भोजनं सङ्गृह्णाति स्म, कस्यापि एकस्य जनस्य आवश्यकतातः बहुतरम्। तस्य भिक्षोः स्वकीयः लोभः यथा पुनः पुनः प्रवर्तते तत् प्रदर्शयितुं बुद्धेन पालिपिटके जातकसङ्ख्या ३७५ इति काकजातकम् आख्यातम्, एकस्य प्राणिनः कथा, यस्य भोजनलोभः भिक्षोः स्वकीयलोभवत् एव महार्घः सिद्धः।

पूर्वस्मिन् युगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यमकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः एकस्य वणिजः पाकशालायां लम्बिते वेत्रपञ्जरे निवसन् तरुणः कपोतः अभवत्। प्रतिदिनं सः उन्मुक्तक्षेत्रेषु वन्यतृणबीजानि खादितुम् उड्डीयते स्म, सायं च तस्मिन् एव सरले पञ्जरे प्रत्यागच्छति स्म, समीपे वणिक्सूदेन पक्वं समृद्धं मत्स्यमांसं प्रति लेशमपि रुचिं न दर्शयन्।

तस्यैव मत्स्यमांसस्य गन्धेन आकृष्टः एकः काकः कपोतेन सह मित्रतां कृत्वा तस्य पञ्जरम् उपयोक्तुं प्रारेभे। तस्य वास्तविकी रुचिः कपोतस्य सङ्गतौ न, किन्तु पाकशालायाः सञ्चितभाण्डारे एव आसीत्। सः पाकशालां स्वैरं प्राप्तुम् अवसरं प्रतीक्षमाणः अवलोकयति स्म।

एकदा कपोतं सुरक्षितं दूरं प्रेषयितुम् इच्छन् काकः अजीर्णरोगं ब्रुवन्, अत्यन्तं रुग्णः अस्मि इति आक्रन्दन्, अवदत् यत् सः उड्डीय भोजनान्वेषणं कर्तुं न शक्नोति। सखायं प्रति चिन्तितः कपोतः एकाकी भोजनान्वेषणाय निर्गच्छति स्म, काकः पञ्जरे एव अवशिष्टः अभवत्, यथा काकः आकाङ्क्षितवान्।

कपोतस्य गमनमात्रेण काकः रोगस्य सर्वं नाटकं परित्यज्य पाकशालायाः मत्स्यमांसं स्वच्छन्दं खादति स्म। सूदः प्रत्यागत्य कर्मण्येव तं गृहीतवान्; तस्य चञ्चौ अद्यापि लग्नं भोजनं यथा तस्य अपराधः स्पष्टः आसीत्।

सूदः काकस्य शरीरात् सर्वाणि पत्राणि उत्पाटितवान्। ततः सः आर्द्रं शृङ्गबेरं श्वेतसर्षपं च पूतिखर्जूरेण सह पिष्ट्वा दाहकं लेपं निर्मितवान्, पक्षिणः नग्ने व्रणिते च त्वचि तं मर्दितवान्, तस्य ग्रीवायां कुम्भकपालखण्डं बद्धवान्, ततः तं पुनः पञ्जरे क्षिप्तवान्।

सायंकाले प्रत्यागतः कपोतः काकं तादृशे दुःखदे स्थितौ दृष्ट्वा मृदुपरिहासात् निवारयितुं न शक्तवान्। सः अवदत् यत् एवम् अलङ्कृतः काकः किञ्चन महोत्सवार्थं सज्जितं क्रौञ्चं प्रति सदृशः प्रतीयते। काकः अधुना कपटात् पूर्णतया विरतः स्वकृतं तत् च यत् सः दुःखम् अनुभूतवान् तत् अङ्गीकृतवान्। कपोतः स्पष्टम् अवदत् यत् ये विहङ्गाः प्रकृत्या यद् दत्तं तेन सन्तुष्टाः न भूत्वा मनुष्याणां भोजनं खादन्ति, ते एतादृशम् एव फलं प्रतीक्षेयुः, न ततः श्रेयः।

सूदस्य कठोरेण चिकित्सया उत्पाटनेन सह मिलित्वा काकस्य व्रणाः मारकाः अभवन्, सः स्वस्तेयेन प्राप्तेन व्रणेन मृतः। कपोतस्तु यत् न स्वकीयं तत् किमपि अगृह्णन् क्षतिं विना उड्डीय गतवान्; सरलतृणबीजेषु तस्य सन्तोषः समीपस्थेन समृद्धेन भोजनेन कदापि न प्रलोभितः।

बुद्धः लोभिनं भिक्षुं प्रति अवदत् यत् तस्मिन् दूरे पूर्वजन्मनि सः स्वयं कपोतः आसीत्, यः स्वकीये एव सन्तुष्टः आसीत्। यः काकः अन्यस्य पाकशालां लोलुपतया मृतः, सः साक्षात् तादृशः भिक्षुः आसीत् यः अधुना तस्य पुरतः तिष्ठति, दायकेभ्यः सन्तोषस्य आवश्यकतातः बहुतरं सङ्गृह्णन्।

क्रौञ्चविषयकं कपोतस्य वचनं हास्यवेषधारिणी क्रूरता न आसीत्। तत् लोभेन काकाय वस्तुतः किं व्ययितम् तस्य सटीकं नामकरणम् आसीत्: केवलं पीडा न, अपितु गौरवम्, गृहीतस्य, दण्डितस्य, सर्वेषां दर्शनाय चिह्नितस्य प्राणिनः दृश्यलक्षणम्। क्रौञ्चस्य अलङ्कारः स्वेच्छया धार्यते, प्रशंसनीयं किमपि घोषयति; काकस्य अलङ्कारः बलात् आरोपितः विपरीतं घोषयति स्म। कपोतस्य परिहासः उभयोः अपि तुलनां न अवगन्तुम् अशक्यां कृतवान्।

जेतवनस्य भिक्षोः कृते जातकं संयमविषये अमूर्तं प्रवचनं न अददात्। तत् तस्य स्वकीयस्य आचरणस्य उपरि सन्निहितं विशिष्टं दर्पणम् आसीत्: सहभागिनि पञ्जरे यत् वास्तवम् आवश्यकं तत् सर्वं यस्य आसीत्, तथापि यदा कोऽपि न पश्यति तदा स्वभागात् अधिकं दावेदारं काकम्। बुद्धस्य भिक्षुं साक्षात् वक्तुं न आवश्यकम् आसीत् यत् सः काकसदृशः अस्ति; कथा स्वयं तत् कार्यं निर्वहति, भिक्षुं स्वयम् एव तां तुलनां परिचेतुं वा अस्वीकर्तुं वा अवशिष्टवती।