ध्यानशोधनजातकम् क्रमाङ्क १३४

जातकसंख्या १३४, जातकार्थवर्णनायाः एकनिपाते स्थितं ध्यानशोधनजातकं जेतवने तदा कथितम्, यदा बुद्धेन सभायां पृष्टस्य प्रश्नस्य उत्तरं केवलं सारिपुत्रेण दत्तम्, भिक्षवः च तस्य प्रज्ञायाः विस्मिताः अभवन्। बुद्धः अवदत् यत् सारिपुत्रः अतिपूर्वजन्मनि अपि एतादृशीं व्याख्यानशक्तिं प्रदर्शितवान्, तथा च एतद् दर्शयितुं सः अग्रिमां कथां कथितवान्।

अतीव दूरे अतीते, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां शासति स्म, तदा बोधिसत्त्वः समृद्धे ब्राह्मणकुले जन्म लब्धवान्। महाविद्याकेन्द्रे तक्षशिलायाम् अध्ययनं समाप्य सः लौकिकजीवनं सर्वथा परित्यक्तवान्। वर्षाणां अनुशासितसाधनया सः पञ्च अभिज्ञाः अष्ट च ध्यानसमापत्तीः प्राप्तवान्, हिमालये च निवसन् कालेन तस्य कीर्त्या आकृष्टाः पञ्चशतं तपस्विनः तं परितः समागताः, यत् ध्यानसमाधेः मार्गं यं सः स्वयम् आयत्तवान् तम् एव शिक्षितुम्।

बोधिसत्त्वः स्वयं सर्वेषां शिष्याणाम् अपेक्षया ध्याने अधिकं प्रगतवान्। सः स्वचैतन्यं सर्वस्मात् भौतिकरूपात्, अनन्ताकाशायतनात्, अनन्तविज्ञानायतनात् च परं शोधितवान्, तथा आकिञ्चन्यायतनात् अपि परम्। कालेन सः लौकिकध्यानस्य चरमशिखरं प्राप्तवान्—नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्, तत् सूक्ष्मतमम् अवस्थानं यत् मनः भवचक्रे बद्धं सत् अपि प्रवेष्टुं शक्नोति।

यदा वृद्धः गुरुः अन्ततः मरणासन्नः अभवत्, तदा प्रधानशिष्यः अर्धैः तपस्विभिः सह लवणम् अम्लं च आनेतुं मनुष्याणां ग्रामेषु गतः आसीत्। गुरोः समीपे स्थिताः शिष्याः तं पृष्टवन्तः यत् तेन पवित्रजीवने कां अद्भुतां सिद्धिं प्राप्तेति। सः एतादृशीम् अवस्थां वर्णयितुम् इच्छति स्म यत् अतिसूक्ष्मा आसीत्, यस्याः सत्यं न संज्ञा न असंज्ञा इति नाम्ना उक्तिः शक्या। स्वान्तिमे श्वासे अवशिष्टैः द्वाभ्यां शब्दाभ्यां सः केवलम् अवदत्, न संज्ञावान्, न असंज्ञावान्।

तस्य निधनानन्तरं ये शिष्याः अवशिष्टाः आसन्, तेषां श्रुतस्य अवगमनसामर्थ्याभावात् गुरोः अन्तिमाः शब्दाः निरर्थकाः प्रलापवत् प्रतीयन्त। ते परस्परं वदन्तः आसन् यत् दशकानां धैर्यपूर्णतपसः अनन्तरम् अपि तेषां आदरणीयः गुरुः किञ्चित् सार्थकं प्राप्तवान् वा न।

यदा प्रधानशिष्यः ग्रामेभ्यः प्रत्यागत्य श्रुतवान् यत् गुरुः अन्ते किम् अवदत्, तदा केवलं सः एव अवगतवान् यत् तस्य मरणासन्नस्य गुरोः अभिप्रायः किम् आसीत्। सः अन्यान् अबोधयत् यत् एषा विचित्रा संक्षिप्ता उक्तिः दीर्घानुशासितजीवनस्य अन्ते कस्यचित् मोहस्य अथवा असफलतायाः नाम न, अपि तु अरूपसिद्धीनां मध्ये सर्वोच्चस्य नाम आसीत्। ये तपस्विनः अवशिष्टाः आसन्, ते तस्य व्याख्यां न स्वीकृतवन्तः, यद्यपि सः कियता अपि धैर्येण तां तेषां समक्षं प्रस्थापितवान्।

आभास्वरलोकात् (आभस्सरात्) दृष्ट्वा यत् तस्य पूर्वशिष्याः तं एकं शिष्यं संशेरते यः तं यथार्थम् अवगतवान्, दिवङ्गतः गुरुः स्वयम् एव विषयं निराकर्तुं प्रत्यागतवान्। आकाशे स्थित्वा सः गाथां पठितवान्। संज्ञावन्तः अपि दुर्गतिं प्राप्नुवन्ति, असंज्ञिनः अपि; उभौ त्यज, यतः तस्याः समापत्तेः सुखं निर्मलम् अस्ति। एवं सः प्रमाणितवान् यत् प्रधानशिष्यस्य व्याख्या सम्यक् आसीत्, तथा न संज्ञा न असंज्ञा मनसः वा वाचः कस्याश्चित् असफलतायाः नाम न, अपि तु ध्यानशुद्धेः उत्कृष्टशिखरस्य नाम आसीत्। सः स्वशिष्यं प्रशस्य ब्रह्मलोकं प्रत्यागतः, ततः तपस्विनः प्रधानशिष्यस्य व्याख्यां गुरुवचनानां स्वीकृतवन्तः।

जेतवने प्रवचनस्य समापने बुद्धः जन्मपरिचयं प्रकटितवान्। यः बुद्धिमान् प्रधानशिष्यः एकः मरणासन्नस्य गुरोः सत्यम् अर्थम् अवगतवान्, सः पूर्वजन्मनि सारिपुत्रः आसीत्। बुद्धः स्वयं घोषितवान् यत् सः महाब्रह्मा आसीत्, यः गुरुः आभास्वरलोकात् स्वशिष्यं प्रशंसितुं अन्येषां संशयं निराकर्तुं च प्रत्यागतः।

बौद्धशिक्षा सावधानतया विनिर्दिशति यत् वृद्धगुरोः सिद्धिः का आसीत्, किं च न आसीत्। नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं चतुर्षु अरूपध्यानेषु चतुर्थं सूक्ष्मतमं च अस्ति; तानि अरूपसमाधयः अनन्तविज्ञानानुभवात् अपि परे स्थिताः, तथा केवलं निरन्तरसमाधिना यत् प्राप्यते तस्य शिखरम् इति यथोचितं सम्मान्यन्ते। तथापि बुद्धस्य उत्तरकालीने उपदेशे एषा अवस्था अद्यापि संसारे एव बद्धा तिष्ठति, न तु ततः मुक्तिः। यः प्राणी एतत् सिद्ध्वा म्रियते, सः तत्सदृशे अरूपब्रह्मलोके अतिदीर्घकालं पुनर्जायते, परन्तु तेन जन्ममरणचक्रात् स्वयं मुक्तः न भवति। जातकस्य गुरूपलब्धेः प्रशंसा तथा एतस्मादपि शिखरात् परम् अपि किमपि अस्तीति बुद्धस्य उत्तरकालीना शिक्षा परस्परविरोधिनी नास्ति; ते केवलम् एकमेव शिखरं द्वाभ्यां भिन्नाभ्यां दृष्टिकोणाभ्यां मापयतः, एकं लौकिकध्यानमार्गस्य अन्तर्गतात्, अपरं पूर्णबोधेः परतीरात्।