कुण्डककुच्छिसैन्धवजातकम्

जेतवने एका दरिद्रा वृद्धा महता प्रयत्नेन भिक्षुभ्यः समर्पयितुं केवलम् एकस्य भोजनस्य योग्यम् अन्नं सज्जीकृतवती। यदा दानाधिकारी लिपिकः तां निर्दिष्टवान् यत् भोजनं विशेषतः स्थविरशारिपुत्राय अर्पयेत्, तदा नगरस्य धनिकगृहाः तस्याः भक्तिं श्रुतवन्तः। तस्मिन् एव दिने ते तां सर्वविधैः अन्नैः, एकेन वस्त्रेण, सहस्रनिष्कपुटकेन च अभिषिक्तवन्तः। शारिपुत्रः तस्याः विनीतं नैवेद्यं भुक्त्वा प्रतिदानरूपेण तस्यै धर्मम् उपदिष्टवान्; तस्याः एकदिवसीया सरला उदारता तस्यै महतीं समृद्धिं प्रत्यावर्तितवती। बुद्धः भिक्षुभ्यः अवदत् यत् न प्रथमवारम् इयं वृद्धा तस्मिन् एव शिष्ये स्वकृपायाः एवं समृद्धं प्रतिफलं प्राप्तवती, तथा च पूर्वजन्मनः दूरस्थेन दृष्टान्तेन तेषां कृते पद्धतिं प्रदर्शयितुं पालित्रिपिटकस्य क्रमाङ्कः २५४ इत्यस्य कुण्डककुच्छिसैन्धवजातकं कथितवान्।

पूर्वयुगे वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राजनि राज्यं कुर्वति सति, उत्तरदेशात् पञ्चशतान् अश्वान् विक्रेतुं नगरं प्रति गच्छन् एकः अश्वव्यापारी — स्वयं बोधिसत्त्वः — एकस्याः दरिद्रायाः वृद्धायाः गृहे कञ्चित्कालं निवासं कृतवान्। तस्य वासकाले तस्य एका उत्तमा अश्वा प्रसूता; वृद्धायाः अनुरोधेन सः भाटकस्थाने नवजातम् अश्वशिशुं तस्यै त्यक्तवान्। वृद्धा सहर्षं स्वीकृतवती, तस्याः रक्षायां कः भाग्यनिधिः समर्पितः इति अजानती।

तृणक्षेत्रं न, उत्तमं धान्यं च न समर्पयितुं शक्नुवती वृद्धा अश्वशिशुं स्वस्य यत्किञ्चित् अतिरिच्यते तेन पोषितवती: भर्जितं तण्डुलचूर्णं, पाकशालाशेषान्, यत्र यत् तृणं सा सङ्गृहीतुं शक्नोति स्म। सा तं पुत्रमिव स्निह्यति स्म। अल्पभोजनेऽपि अश्वशिशुः बलिष्ठः स्निग्धश्च अभवत्; यतः यः तं पोषितवान् तदनुसारं जनाः तं कुण्डककुच्छिः — तण्डुलोदरः — इति नाम्ना आह्वयन्ति स्म। तत् नाम तस्य वास्तविकगुणानां प्रकटीकरणेऽपि तेन सह स्थितम्।

कालान्तरे सः एव अश्वव्यापारी स्वाश्वसमूहेन सह प्रत्यागत्य पुनः वृद्धायाः गृहे निवसितवान्। तस्य प्रत्येकः अश्वः पादौ स्थापयित्वा गृहं प्रवेष्टुं निराकृतवान्, यतः ते गृहान्तः स्थितस्य सुपुष्टस्य अश्वशिशोः गन्धं प्राप्नुवन्। स्वसमूहस्य एतेन व्यवहारेण विस्मितः व्यापारी गृहान्तः दृष्टवान्, तत्र च तण्डुलचूर्णेन पोषितं अश्वशिशुम् अपश्यत्। तस्य उत्तमलक्षणानि दृष्ट्वा सः तत्क्षणमेव अवगतवान् यत् सामान्यनाम्नः अधः दरिद्रायाः स्त्रियाः पालने असाधारणः प्राणी आवृतः अस्ति।

सः व्यापारी बोधिसत्त्वः आसीत्; न्यूनप्रकृतिजनः इव सः वृद्धायाः स्वस्वामित्वस्य अज्ञानस्य लाभं न गृहीतवान्। सः अश्वशिशुं क्रेतुम् इच्छन् प्रस्तावं कृतवान्, षट्सहस्रनिष्कपुटकैः सह उत्तमानि नूतनानि वस्त्राणि अलङ्काराश्च तस्यै दत्तवान्। एतत् धनं तस्याः तण्डुलचूर्णेन शाकशेषैश्च सूचितस्य मूल्यस्य बहुदूरे आसीत्। वियोगकाले अश्वशिशुः रुदितवान्; वृद्धा च खेदेन न, अपितु कृतज्ञतया तं गन्तुम् आदिष्टवती, यतः सा जानाति स्म यत् सा स्वसामर्थ्यानुसारं तं सम्यक् पालितवती।

अश्वशिशोः परीक्षार्थं बोधिसत्त्वः तस्मै रक्तशालिकाञ्जिकां समर्पितवान्, परं सः तां स्पृशितुम् अपि न इच्छति स्म। सः गाथया उत्तरं दत्तवान् यत् सः स्वयम् अश्वानां श्रेष्ठतमं जानाति, तच्च जानन् तादृशे सहवासे तण्डुलचूर्णं न खादिष्यति। बोधिसत्त्वः स्वीकृतवान् यत् सः केवलं परीक्षितवान्, ततः तस्मै उत्तमं भोजनं दत्तवान्। राजभवने राजा अश्वं द्रष्टुम् इच्छति स्म; बोधिसत्त्वः तम् आरुह्य तस्य वेगं दर्शितवान्, यः इतः वेगवान् आसीत् यत् सः कठिनतया दृश्यते स्म, तथा च सरोवरं खुरैः अनार्द्रीकृत्य तरति स्म। हर्षितः राजा अश्वाय स्वराज्यस्य अर्धं दत्तवान् तथा च तं स्वकीयं राजाश्वं कृतवान्। बुद्धः कथायां स्थितानां पात्राणां नामनिर्देशेन उपदेशं समापितवान्: या वृद्धा अश्वशिशुं पालितवती, सा युगान्तरेषु तस्याः एव दरिद्रायाः स्त्रियाः रूपेण पुनर्जन्म प्राप्तवती, यया जेतवने शारिपुत्रः पोषितः। सुन्दरः सैन्धवाश्वः पूर्वजन्मनि स्वयं शारिपुत्रः आसीत्, राजा आनन्दः आसीत्, तथा च विनीतस्थितेः अधः यथार्थं मूल्यं यः जानाति स्म, सः अश्वव्यापारी स्वयं बुद्धः आसीत्।

गम्भीरतरा शिक्षा एतत् यत् उभयोः जन्मनोः वृद्धायाः धनं वा स्थानं वा परिणामे किमपि न महत्त्वं दधाति स्म। यदा सा अनाथम् अश्वशिशुं तण्डुलचूर्णेन पोषितवती, यदा च सा भ्रमणशीलाय भिक्षवे एकभोजनं सञ्चितवती, तदा सा न जानाति स्म यत् तयोः प्रत्येकं साधारणदाने असाधारणं मूल्यं गूढम् अस्ति। जातकं सूचयति यत् यथार्थतया योग्यं प्रति दर्शितः भक्तिः — भविष्यत् उत्तमाश्वः वा भविष्यत् प्रधानशिष्यः वा — दातारं बहुशः प्रत्यावर्तयति। एतत् न तु इति यत् उदारता प्रतिफलं गणयति, अपितु इति यत् यत् वस्तुतः श्रेष्ठं तत् यदा कश्चित् यथोचितं पालयति, तदा दीर्घकालं न गूढं तिष्ठति।