महापदुमजातकम्

शास्ता इदं जातकं जेतवने कथितवान्, चिञ्चमाणविकाम् अधिकृत्य, या स्वीये वस्त्रे वर्तुलं काष्ठखण्डं बद्ध्वा जनसमूहस्य पुरतः असत्यं घोषितवती यत् बुद्धः तस्याः सन्तानस्य पिता इति। शक्रस्य हस्तक्षेपेण काष्ठखण्डं शिथिलं जातम्, तस्याः कपटं सर्वसमक्षं प्रकटयन्; सभा लज्जया तां विहाराद् निष्कासितवती। बुद्धः अवदत् यत् एषा प्रथमवारं न आसीत् यत् सा मिथ्यया निर्दोषं पुरुषं विनाशयितुम् अयतत; ततः सः अतीतं दूरं कालं प्रति कथां कथितवान्।

पुराणकाले ब्रह्मदत्तः राजा धर्मेण वाराणसीं शशास। तस्य प्रधानराज्ञी बोधिसत्त्वं प्रासूत, यः महापदुमः इति नाम्ना अभिहितः, यतः तस्य वर्णः पूर्णविकसितस्य श्वेतपद्मस्य (पदुमः) इव शुद्धः, दीप्तः, सुगन्धितश्च आसीत्। यदा राज्ञी दिवंगता, तदा राजा एकां मनोहरां किन्तु अहङ्कारिणीं कामासक्तां नारीं स्वप्रधानपत्नीरूपेण उन्नतवान्।

कतिपयैः वर्षैः परं सीमाप्रान्तेषु विद्रोहः प्रादुरभवत्। ब्रह्मदत्तः सेनाभिः सह विद्रोहनिवारणाय निर्गतः, राजधानीं महापदुमस्य रक्षायां स्थापयित्वा। राजकुमारः एतादृशेन प्रज्ञया, न्यायेन, कारुण्येन च शासनं कृतवान् यत् समग्रः जनः आनन्दितः अभवत्। राज्ञः विजयिनः प्रत्यागमने महापदुमः अलङ्कृते गजे पितरं स्वागतुं निर्गतः, नगरं विजयध्वजैः अलङ्कृत्य। प्रासादस्य छदने दीप्तिमन्तं युवराजं विलोक्य दुष्टा राज्ञी अधर्मिककामेन प्रज्वलिता।

तस्मिन् अपराह्णे यदा महापदुमः पितृपत्न्याः सेवार्थं प्रासादस्य अन्तःपुरम् आगतः, तदा राज्ञी निर्लज्जतया तं प्रार्थितवती, तस्य वस्त्रम् आकृष्य राजकीयशक्तिं गुप्तसुखानि च प्रलोभयन्ती। विस्मितः महापदुमः ततः विकृष्य तां कठोरं भर्त्सितवान् यत् हे माता, एवं दुष्टं मा वद; त्वं मम पितुः पत्नी असि, मम कृते त्वं जननीव पवित्रा असि; एतादृशं दूषणं कर्तुं मरणम् अपि श्रेयः इति।

स्वकृतस्य विश्वासघातस्य प्रकाशनभयेन राज्ञी भयानकं प्रतीकारं निश्चितवती। सा वस्त्राणि विदारितवती, स्वनखैः कपोलौ स्तनौ च विक्षतवती, केशेषु धूलिं लेपितवती, शयनासने रुदती शयिता अभवत्। यदा ब्रह्मदत्तः प्रत्यागत्य स्नेहेन पृष्टवान् यत् केन तस्याः अपकारः कृतः, तदा कपटिनी राज्ञी उन्मत्तेव रुदती अवदत् यत् महापदुमः बलात् तस्याः कक्षं प्रविश्य तस्याः उपरि अत्याचारं कृतवान्।

क्रोधान्धः ब्रह्मदत्तः पुत्राय श्रवणावसरम् अपि न दत्तवान्, मन्त्रिणां, रुदतां नागरिकाणां, पवित्रतपस्विनां च अभ्यर्थनाम् उपेक्ष्य। सः दुष्टः राजा आज्ञापितवान् यत् महापदुमः शृङ्खलैः बद्धः, वधकस्य दुन्दुभिनादेन नगरे परिभ्रामितः, चोरपपात-नामकात् प्रस्तरशिखरात् अधः क्षिप्यताम्।

यदा धर्मात्मा राजकुमारः अगाधे पतितः, तदा तस्य मनः स्वनिन्दकेषु शुद्धायां मैत्र्यां (मेत्ता) स्थितम् आसीत्। तस्मिन् पर्वते निवसन् एकः देवः तस्य गुणमहिम्ना आकृष्टः, पतन्तं राजकुमारं स्वहस्तद्वयेन गृहीत्वा सान्त्वयन् अवदत् यत् पद्म, मा भयं कुरु। मनुष्यलोके तं सुरक्षितं स्थापयितुम् अशक्यमाने देवः तं अधः नीत्वा नागराजस्य फणायां स्थापितवान्; नागराजः सम्मानेन तं स्वीकृत्य सर्पलोकम् अधोभूमौ नीतवान्।

एकं वर्षं यावत् महापदुमः दिव्यातिथ्येन सत्कृतः; ततः सः मानवलोकं प्रति प्रत्यावर्तनं याचितवान्, हिमालयस्य एकान्तवने तापसस्य वल्कलवस्त्रं धारयन्।

इतः वाराणस्याः एकः वनपालः हिमालये भ्रमन् तापसरूपेण वसन्तं राजकुमारं दृष्ट्वा तं परिचितवान्। कतिपयान् दिवसान् तेन सह स्थित्वा वनपालः वाराणसीं प्रत्यागत्य राज्ञे कथितवान् यत् तस्य पुत्रः कुत्र निवसति।

पुत्रः जीवितः इति श्रुत्वा ब्रह्मदत्तः महत्या सेनया सह निर्गतः, वनस्य प्रान्ते शिबिरं स्थापितवान्, मन्त्रिभिः सह पदातिः सन् राजकुमारं प्रति गतः, यः पर्णकुटीद्वारे उपविष्टः आसीत्। पदुमः वन्यफलैः स्नेहयुक्तेन वचनेन च तं स्वागतितवान्। राजा पृष्टवान् यत् पुत्रः पर्वतात् पतनात् कथं जीवितः, तदा पदुमः अवदत् यत् तस्मिन् पर्वतप्रदेशे जातः महान् सर्पः तं स्वकुण्डलैः गृहीत्वा सुरक्षितं स्थापितवान्। ततः राजा तं गृहं नीत्वा राज्यं कर्तुं प्रस्तावितवान्।

राजकुमारः विनम्रतया प्रत्याख्यातवान्। सः स्वयं तं पुरुषम् उपमितवान् यः बडिशं गिलितवान् सन् तदैव सुखी भवति यदा तत् उद्धृतं भवति; यदा राजा बडिशः किम् इति पृष्टवान्, तदा पदुमः उत्तरं दत्तवान् यत् कामः एव बडिशः, यं सः त्यागेन उद्धृतवान्। सः पितरं राजधर्मान् दश पालयितुं, दुराचारं त्यक्तुं, न्यायेन शासितुं च प्रेरितवान्; राजा अश्रुपूर्णः प्रस्थितवान्।

गृहं प्रति गच्छन् राजा अमात्यान् पृष्टवान् यत् कस्य कारणात् सः एतादृशात् सदाचारिणः पुत्रात् वियुक्तः अभवत्; तदा ते राज्ञीं नामोल्लिखितवन्तः। सः तां गृहीत्वा, यस्मात् चोरपपात-शिखरात् निर्दोषं पुत्रं दण्डयितुं प्रेरितवती, तस्मादेव शिखरात् शिरसा अधः प्रक्षिप्तवान् — तस्याः विश्वासघातस्य कठोरः अन्तः, यद्यपि तेन तया वपितस्य शोकस्य परिहारः न सम्भवति स्म। राजा धर्मेण शासितुं वाराणसीं प्रत्यागतवान्, महापदुमश्च ध्यानस्य गम्भीरां एकाग्रतां प्राप्य ब्रह्मलोके पुनर्जन्म लब्धवान्।

यदा शास्ता जेतवने इयं कथां समापितवान्, तदा सः जन्मरहस्यं प्रकाशितवान्: तस्मिन् काले देवदत्तः राजा आसीत्, चिञ्चमाणविका कपटिनी राज्ञी आसीत्, सारिपुत्रः पर्वतस्थः देवः आसीत्, आनन्दः नागराजः आसीत्, अहं स्वयं च राजकुमारः महापदुमः आसम्। जातकसङ्ख्या 472 पालित्रिपिटके अनया विवरणेन कथां अभिलिखति, या अन्तिमे जन्मनि चिञ्चमाणविकया बुद्धस्य विरुद्धं कृतम् आरोपं व्याख्यातुं दत्ता।