साळित्तकजातकम्

श्रावस्तीतः आगतः एकः कुशलः भिक्षुः अचिरवतीनद्यां स्नानं कुर्वन् स्वतरुणसहचरेण सह पणं कृतवान् यत् सः उड्डीयमानं हंसं नेत्रेण विध्येत। प्रथमं सः पक्षिणः गतिं परीक्षितुं त्रिकोणाकारं प्रस्तरं प्रक्षिप्तवान्, ततः समतलं प्रस्तरं प्रेषितवान्, यत् तस्य उभे नेत्रे आरपार गत्वा हंसः तत्क्षणमेव मृतः पतितः। भयभीतः सहचरः बुद्धाय घटनां न्यवेदयत्, यः भिक्षुं तेन सूक्ष्मकौशलेन ईदृशं असावधानं घातकं च कर्म कृतम् इति निन्दितवान्। ततः बुद्धः शालित्तक-जातकं (पालित्रिपिटके सङ्ख्या १०७) कथितवान्, यथा दर्शयितुं यत् एषः एव वरः—प्रस्तरक्षेपणे सूक्ष्मलक्ष्यवेधः—पूर्वजन्मनि अतिमृदुतरस्य प्रयोजनस्य कृते प्रयुक्तः आसीत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति बोधिसत्त्वः राज्ञः प्राज्ञः अमात्यः आसीत्। राज्ञः कुलपुरोहितस्य एकः स्वभावः आसीत्, यं राजसभायां कोऽपि नियन्त्रयितुं न शक्नोति स्म: यदा सः सभायां भाषितुं आरभते, तदा न विरमति स्म, अन्यान् सर्वान् स्वरान् निमज्जयन् राज्ञः कार्यं निर्णेतुं अवकाशं न दत्तवान्। यत्र एकघण्टायां कार्यं समाप्तव्यं स्यात्, तत्र पुरोहितः यावत् इच्छति तावत् भाषणं करोति स्म, परन्तु कोऽपि, राजा अपि, अपमानं विना तस्य वचनं विच्छेत्तुं मार्गं न प्राप्तवान्।

तस्मिन् एव काले राजा एकस्य असाधारणस्य पुरुषस्य विषये श्रुतवान्, यः पङ्गुः नगरस्य वटवृक्षस्य अधः उपविष्टः आसीत्। सः पथिकेभ्यः लघुप्रस्तरक्षेपणेन धनं प्राप्नोति स्म, इतः सूक्ष्मतया प्रस्तरान् क्षिपन् यत् सः वृक्षपत्रेषु आदेशे सति गजान्, अश्वान्, रथान्, इति आकृतीः सम्पूर्णतया उत्कीर्णितुं शक्नोति स्म। प्रतिदिनं दर्शकाः तस्य कार्यं पश्यितुं समागच्छन्ति स्म, इच्छिताम् आकृतिं उच्चैः कथयन्ति स्म, तस्य कौशलस्य मूल्यं च दत्तवन्तः।

बोधिसत्त्वः राज्ञे अस्य पुरुषस्य कौशलं उपयोक्तुं मार्गं सूचितवान्। सः प्रस्तावितवान् यत् सः पङ्गुः एकं वेणुनलिकां धारयतु, यस्मिन् शुष्कैः अजगोमयगोलैः भरितम्, तथा सः एकस्य पटस्य पृष्ठतः उपविशतु, यस्मिन् लघुरन्ध्रं कृतम्। पटः राजसभायाम् ब्राह्मणस्य अभ्यस्तासने सम्मुखं स्थापितः, यथा तस्य लक्ष्यं तस्मै कदापि न दृश्येत यस्य लक्ष्ये तत् आसीत्।

आगामिनि राजसभायां पुरोहितः यथापूर्वं भाषितुम् आरभत। यदा यदा तस्य मुखं पर्याप्तं विवृतं भवति स्म, तदा गुप्तः शरसन्धानकः रन्ध्रेण लघुं शुष्कं गोलं प्रेषयति स्म, सीधं मुखे। पुरोहितः स्वशब्दश्रवणे पूर्णतया निमग्नः गोलान् एकैकं निगलति स्म, किं खादति इति अपि अजानन्, यावत् एकस्य वेणुनलिकायाः परिमाणं तस्य उदरे स्थिरीभूय अस्वस्थतया विस्तृतं न अभवत्।

सभा समाप्ते सति राजा पुरोहितं स्पष्टं अवदत् यत् तस्य सह किं कृतम्, तथा अकटुतया परामर्शं दत्तवान् यत् स सः स्वस्य घनीभूतस्य उदरस्य शान्तये कोद्रवबीजं जलेन सह वमनौषधरूपेण गृह्णातु। अपमानितः पुरोहितः ज्ञातवान् यत् सः कियत् दीर्घकालं भाषितवान् तथा स्वमुखे किमपि प्रविशत् इति अवगन्तुं न अशक्नोत्, ततः परं सः कदापि स्वभाषणं यावत् आवश्यकं तावत् अतिक्रम्य न अनयत्।

कृतज्ञः राजा पङ्गोः पुरुषाय चतसृषु दिक्षु चत्वारः ग्रामान् दत्तवान्, यः एकदा वृक्षस्य अधः केवलं अल्पां मुद्राः अर्जति स्म, तस्य कौशलात् आजीवनम् अपरिमितं धनं वार्षिकं लक्षम् अपि। बोधिसत्त्वः राज्ञे शिक्षा सङ्क्षेपेण उक्तवान्: कौशलं यत् कस्यापि प्रकारस्य स्यात्, तत् वर्धयितव्यम्। यत्र लघुः विचित्रः च प्रतीयमानः कौशलः—पटस्य रन्ध्रात् गोलान् प्रेषयितुं—तत् उचितहस्तयोः सति न कस्यापि हानिं विना सम्पूर्णं न्यायालयस्य सौष्ठवं पुनः स्थापयितुं शक्नोति।

बुद्धः हंसस्य हत्याम् अकरोत् तस्य भिक्षोः कृते पात्राणां परिचयं दत्त्वा समाप्तिम् अकरोत्। पङ्गुः शरसन्धानकः पूर्वजन्मनि स एव भिक्षुः आसीत्, आनन्दः राजा आसीत्, बोधिसत्त्वः च तं प्रज्ञावान् अमात्यः आसीत्, यः शरसन्धानकस्य कौशलं हानिरहितं दिशं प्रति चालितवान्। जातकस्य गहनतरः बिन्दुः कथायाः वर्णिताम् एव पृष्ठभूमिं प्रति पुनः गच्छति। यः एकः हस्तः कदापि रक्तपातं विना न्यायालयस्य कोलाहलं शमितवान्, सः अनेकेषु जन्मसु अनन्तरं एकस्य भिक्षोः हस्तः आसीत्, यः समानं सूक्ष्मं कौशलं प्रयुज्य क्रीडार्थं पक्षिणं हतवान्। कौशलं स्वयं शुभं वा अशुभं वा नास्ति; सर्वं निर्भरं तस्मिन् उद्देश्ये अस्ति, यस्मिन् तं धारयन् हस्तः तं प्रयोजयति।