શિવ તાંડવ સ્તોત્ર
આ એક પ્રખ્યાત સંસ્કૃત સ્તોત્ર છે જે ભગવાન શિવના તાંડવ નૃત્યનું વર્ણન કરે છે અને શિવભક્તો દ્વારા તેમની કૃપા મેળવવા માટે ગવાય છે.
શ્લોકો
જેમના જટાનાં જંગલમાંથી વહેતા જળપ્રવાહથી પવિત્ર થયેલા ગળામાં લટકતી સર્પોની ઊંચી માળા ધારણ કરી છે, અને જેમણે ડમડમડમ એવા ડમરુના ગંભીર નાદ સાથે ભયંકર તાંડવ નૃત્ય કર્યું, તે શિવ આપણને કલ્યાણ આપો.
શ્લોક 1
જેમના મસ્તક પર જટારૂપી કડાહામાં ભ્રમણ કરતી ગંગાની ઉછળતી તરંગમાળા શોભે છે, અને જેમના કપાળ પર ધગધગતી અગ્નિ પ્રજ્વલિત છે, તે યુવાન ચંદ્રને શેખરે ધારણ કરનારા શિવમાં મારી પ્રતિક્ષણ પ્રીતિ રહે.
શ્લોક 2
જેમના મનમાં હિમાલયપુત્રી પાર્વતીના લીલા-વિલાસના સંગાથથી સર્વ દિશાઓમાં આનંદ છવાયો છે, અને જેમની કૃપાદૃષ્ટિની ધારા દુર્ધર આપદાઓને નિવારે છે, તે દિગમ્બર શિવમાં મારું મન વિનોદ પામો.
શ્લોક 3
જેમના જટામાં વિસ્તરેલા પિંગળ સર્પની ફણાના મણિની પ્રભાસમૂહરૂપી કુમકુમના દ્રવથી દિશાઓની વધૂઓના મુખ રંગાયેલા છે, અને જેમણે મદાંધ હાથીની ચામડી ઉત્તરીય તરીકે ધારણ કરી છે, તે ભૂતોના પાલક શિવમાં મારું મન અદ્ભુત આનંદ ધારણ કરો.
શ્લોક 4
જેમના ચરણપીઠ સહસ્ત્રનયન ઇન્દ્ર આદિ સમસ્ત દેવતાઓના માથાના શેખરના પુષ્પોની ધૂળથી ધૂસર થયેલા છે, અને જેમણે સર્પરાજની માળાથી જટાજૂટ બાંધ્યો છે, તે ચકોરબંધુ ચંદ્રને શેખરે ધારણ કરનારા શિવ ચિરકાળ સંપત્તિ આપો.
શ્લોક 5
જેમના કપાળના ચોતરા પર પ્રજ્વલિત અગ્નિની સ્ફુલિંગભાથી પંચસાયક કામદેવ ભસ્મ થયા, અને જેમને દેવતાઓના નાયક ઇન્દ્ર નમન કરે છે, તથા જેમના મસ્તક પર અમૃતમય ચંદ્રકલા શોભે છે, તે મહાકાલીની સંપદા સમાન શિવની જટામાળા આપણને મંગળ કરો.
શ્લોક 6
જેમના ભયંકર કપાળના પાટિયા પર ધગધગતી અગ્નિની આહુતિથી પ્રચંડ કામદેવ ભસ્મ થયા, અને જેમણે હિમાલયપુત્રી પાર્વતીના કુચાગ્ર પર ચિત્રપત્રક (ચંદનનું તિલક) કરવાનું એકમાત્ર કારીગરી ધારણ કરી, તે ત્રિલોચન શિવમાં મારી પ્રીતિ રહે.
શ્લોક 7
જેમના ગળામાં નવા મેઘમંડળથી ઢંકાયેલી અંધારી રાત્રિના અંધકાર જેવી કાળી કંઠરેખા બંધાયેલી છે, અને જેમણે ગંગાને ધારણ કરી છે, તે હાથીની ચામડી પહેરનારા, કળાના નિધાન અને સુંદર ચંદ્રશેખર, જગતના ભારને વહન કરનારા શિવ સંપત્તિ આપો.
શ્લોક 8
જેમના કંઠમાં વિકસિત નીલકમળના સમૂહની કાળી પ્રભા જેવી રુચિવાળી કંદરા (ગળાની રેખા) બંધાયેલી છે, તે કામનો નાશ કરનારા, ત્રિપુરનો નાશ કરનારા, જન્મ-મરણનો નાશ કરનારા, યજ્ઞનો નાશ કરનારા, ગજાસુરનો નાશ કરનારા, અંધકાસુરનો નાશ કરનારા અને મૃત્યુનો પણ નાશ કરનારા શિવની હું ભક્તિ કરું છું.
શ્લોક 9
જેમણે સર્વ મંગળ કલાઓની મંજરીરૂપી રસપ્રવાહની માધુરીથી ગુંજતા ભ્રમર જેવા શિવ, કામનો નાશ કરનારા, ત્રિપુરનો નાશ કરનારા, જન્મ-મરણનો નાશ કરનારા, યજ્ઞનો નાશ કરનારા, ગજાસુરનો નાશ કરનારા, અંધકાસુરનો નાશ કરનારા અને મૃત્યુનો પણ નાશ કરનારા તે શિવની હું ભક્તિ કરું છું.
શ્લોક 10
જેમના શ્વાસોચ્છ્વાસથી ભ્રમણ કરતા સર્પોના મુખમાંથી નીકળતી અગ્નિ જેના ભયંકર કપાળમાં પ્રજ્વલિત છે, અને જેમના ઢોલના ધિમિધિમિ ધ્વનિ સાથે મંગલ તાંડવ નૃત્ય ચાલે છે, તે શિવનો જય હો.
શ્લોક 11
જેઓ પથ્થર અને ચિત્રવિચિત્ર પલંગ, સર્પ અને મોતીની માળા, મૂલ્યવાન રત્ન અને ઢેખરો, મિત્ર અને શત્રુ, તૃણ અને કમળ, તથા પ્રજા અને મહાન રાજા – આ બધામાં સમાન દૃષ્ટિ રાખે છે, તે સદાશિવની હું ક્યારે ભક્તિ કરીશ?
શ્લોક 12
હું ક્યારે ગંગાના નિકુંજમાં રહીને, દુર્મતિનો ત્યાગ કરી, મસ્તકે હાથ જોડીને, સ્થિર નેત્રોથી ભાલમાં લગાવેલા ભસ્મ સાથે, 'શિવ' મંત્રનો ઉચ્ચાર કરતો સુખી થઈશ?
શ્લોક 13
આ ઉત્તમોત્તમ સ્તોત્રને જે નિત્ય આ રીતે પઢે, સ્મરણ કરે કે બોલે, તે માનવ સતત શુદ્ધિ પામે છે, અને શ્રીહરિ તથા ગુરુમાં શીઘ્ર ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે; કારણ કે દેહધારીઓ માટે મોહનો નાશ કરનારું શિવનું ચિંતન જ સાચો માર્ગ છે.
શ્લોક 14
સંધ્યાકાળે પૂજાના અંતે જે શંભુપૂજનપરાયણ આ દશવક્ત્ર (રાવણ) રચિત સ્તોત્ર પઢે છે, તેને શંભુ સ્થિર લક્ષ્મી, રથ, હાથી, ઘોડા વગેરે સહિત સદા સુમુખી થઈને પ્રદાન કરે છે.
શ્લોક 15
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
સોમવાર અને પ્રદોષ
બ્રહ્મ મુહૂર્ત અથવા સાંજની પ્રદોષ વેળા
બિલ્વપત્ર, ગંગાજળ, ભસ્મ અને સફેદ ફૂલો
- માનસિક શાંતિ, પાપોનો નાશ અને નિર્ભયતા
પૃષ્ઠભૂમિ
આ સ્તોત્ર શૈવ ભક્તિકાવ્યની વ્યાપક પરંપરાનો ભાગ છે, જે સંસ્કૃતમાં રચાયેલું છે. પરંપરા પ્રમાણે તેને રામાયણના લંકાના વિદ્વાન રાજા રાવણને આભારી ગણવામાં આવે છે, જેમણે ભગવાન શિવની સ્તુતિમાં તે ગાયું હોવાનું કહેવાય છે. આ સ્તોત્રનો પાઠ ઘણી વાર સાંજની પૂજા (પ્રદોષ) દરમિયાન અથવા વ્યક્તિગત ધ્યાનમાં થાય છે, અને તે આશીર્વાદ, સ્પષ્ટતા અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ આપે છે એવી માન્યતા છે. શ્લોકો શિવના બ્રહ્માંડીય તાંડવ નૃત્ય અને તેમના વિસ્મયજનક ગુણોનું વર્ણન જીવંત બિંબો અને લયબદ્ધ ધ્વનિ-પ્રતિમાઓથી કરે છે. વાલ્મીકિ રામાયણ (ઉત્તરકાંડ, સર્ગ ૧૬)માં વર્ણન છે કે કૈલાસ પર્વત નીચે દબાયેલા રાવણે હજાર વર્ષ સુધી શિવની સ્તુતિ કરી; તાંડવ સ્તોત્ર પરંપરાગત રીતે એ પ્રસંગ સાથે જોડાયેલું છે, જોકે તે મહાકાવ્યનો ભાગ નથી.
કથા અને મહિમા
પરંપરા અનુસાર, રાવણે કૈલાસ પર્વત નીચે શિવ તાંડવ સ્તોત્રની રચના કરી; જ્યાં શિવના અંગૂઠાએ તેના અહંકારને નમાવ્યો અને તેની સ્તુતિએ શિવની કૃપા મેળવી.
સંપૂર્ણ કથા વાંચો →આ પાઠ વિશે
રચયિતા: Ravana
Ravana ની વધુ રચનાઓ
શું તમે જાણો છો?
રચયિતા
આ સ્તોત્ર રાક્ષસ-રાજા રાવણે રચ્યું છે, જે વીણાવાદનમાં નિપુણ અને શિવના પરમ ભક્ત હતા. કહેવાય છે કે કૈલાસ પર્વત નીચે દબાયા પછી રાવણે શિવને પ્રસન્ન કરવા આ સ્તોત્ર ગાયું હતું.
રચના
આ સ્તોત્રમાં ૧૫ શ્લોક છે, દરેક પંચચામર છંદમાં, જેના ટૂંકા અને લાંબા અક્ષરો શિવના બ્રહ્માંડીય નૃત્યના અવાજને અનુસરે છે. “ધગદ ધગદ” (ધગધગતી આગ) અને “દમદ દમદ” (ડમરુનો નાદ) જેવા ધ્વન્યાત્મક શબ્દો દૃશ્યને જીવંત કરે છે.
બિંબો
શ્લોકો શિવના ભૌતિક સ્વરૂપનું ઝીણવટભર્યું વર્ણન કરે છે: ગંગાને ધારણ કરતી જટા, મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર, ગળામાં સર્પની માળા અને અગ્નિ વરસાવતું ત્રીજું નેત્ર. દરેક તત્ત્વ એક બ્રહ્માંડીય શક્તિનું પ્રતીક છે: વિનાશ (અગ્નિ), પવિત્રતા (ગંગા) અને સમય (ચંદ્ર).
તત્ત્વજ્ઞાન
શ્લોક ૧૨ સમત્વનો સિદ્ધાંત સુંદર રીતે વ્યક્ત કરે છે: ઋષિ કે ભક્ત ઘાસની પત્તી અને કમળ, મિત્ર અને શત્રુ, કે રત્ન અને માટીના ઢેફા વચ્ચે કોઈ ભેદ જોતા નથી. આ અદ્વૈતનો મુખ્ય ઉપદેશ છે.
લાભ
અંતિમ શ્લોકો પાઠ કરનારને પવિત્રતા અને ગુરુ (શિવ) પ્રત્યે ભક્તિનું વચન આપે છે. ખાસ કરીને સાંજે પૂજા પછી આ સ્તોત્રનો પાઠ કરવાથી ધન, રથ, હાથી અને ઘોડાની પ્રાપ્તિ થાય છે, એટલે કે સાંસારિક સમૃદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક મુક્તિ બંને માટેનું વરદાન.
Shiva
હિન્દુ ધર્મ માંથી વધુ
બધું જુઓસંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો