गुरुद्वारा शीश गंज साहिब

• •
  हे काय आहे: नवव्या शीख गुरू, श्री गुरू तेग बहादूर जी ('हिंद दी चादर') यांचे सर्वोच्च हौतात्म्य स्थान (शहीदी अस्थान), तसेच त्यांचे निष्ठावंत साथी भाई मती दास जी, भाई सती दास जी आणि भाई दयाला जी यांचेही स्थान, ज्यांनी १६७५ ईसवीत धार्मिक स्वातंत्र्य आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या रक्षणासाठी प्राण अर्पण केले.
• •
  का दर्शन / पाठ: अपार धैर्य, निर्भयता (निर्भयता), मनःशांती आणि अहंकाराचा विलय मिळवण्यासाठी. श्री गुरू तेग बहादूर जींचा सलोक महल्ला ९ ऐकल्याने क्षणभंगुर सांसारिक दुःखापासून तत्काळ विरक्ती येते आणि आत्मा दैवी समत्वात स्थिर होतो.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: वर्षातील ३६५ दिवस, दिवसाचे २४ तास खुले. नोव्हेंबर/डिसेंबरमधील वार्षिक शहीदी गुरुपर्व (हौतात्म्य दिन) आणि प्रकाश पर्व (जन्मदिवस) अपार आध्यात्मिक उत्साहाने साजरे होतात.
• •
  कुठे: चांदणी चौक, जुनी दिल्ली, भारत; ऐतिहासिक लाल किल्ल्याच्या परिसरासमोर. मेट्रो स्थानक: चांदणी चौक (यलो लाइन).
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  रुमालाने (रुमाल) डोके आदराने झाका आणि नियुक्त पादत्राण ठेवण्याच्या ठिकाणी (जोडा घर) चप्पल-बूट काढा.
• •
  आत जाण्यापूर्वी पवित्र चरण गंगा पाण्यात हात-पाय धुवा.
• •
  मध्यवर्ती दरबार साहिबमध्ये श्री गुरू ग्रंथ साहिब जी यांच्यासमोर श्रद्धेने माथा टेकणे (नमस्कार) करा.
• •
  शांतपणे बसून चिंतन करा, जिवंत गुरबाणी कीर्तन ऐका, गर्भगृहाभोवती घड्याळाच्या दिशेने परिक्रमा करा, दैवी कराह प्रसाद घ्या, ऐतिहासिक विहिरीचे अमृत जल प्या आणि २४/७ सुरू असलेल्या गुरु का लंगरमध्ये सहभागी व्हा.

सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात जबरदस्तीच्या धर्मांतरामुळे उपखंडाच्या आध्यात्मिक जीवनाला धोका निर्माण झाला होता. पंडित कृपा राम यांच्या नेतृत्वाखाली काश्मिरी पंडितांचे एक शिष्टमंडळ आनंदपूर साहिब येथे श्री गुरू तेग बहादूर जी यांच्या पवित्र दरबारात आश्रयासाठी आले. त्यांची व्यथा ऐकून गुरुजींनी घोषित केले की मानवतेचे सुप्त अंतःकरण जागवण्यासाठी एका सर्वोच्च आत्म्याने प्राण अर्पण करणे आवश्यक आहे. त्यांचे तरुण पुत्र गोबिंद राय, जे पुढे श्री गुरू गोबिंद सिंह जी झाले, म्हणाले की गुरुजींपेक्षा अधिक शुद्ध आणि योग्य दुसरे कोणी नाही.

गुरु तेग बहादूर जी आपले प्रिय शिष्य भाई मती दास, भाई सती दास आणि भाई दयाला यांच्यासह स्वेच्छेने दिल्लीला गेले. आपला धर्म सोडण्याची किंवा स्वतःला वाचवण्यासाठी चमत्कार करण्याची प्रत्येक मागणी गुरुजींनी नाकारली. त्यांना ताब्यात घेतलेल्या अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या डोळ्यांदेखत त्यांच्या साथीदारांचे अमानुष छळ केले. भाई मती दास यांना करवतीने कापण्यात आले, भाई दयाला यांना पाण्याच्या कढईत उकळण्यात आले आणि भाई सती दास यांना कापसात गुंडाळून जाळण्यात आले. दिव्य इच्छेत (हुकम) पूर्णपणे लीन राहून, प्रिय व्यक्तींवर होणाऱ्या प्रत्येक यातनेतही गुरुजी अविचल राहिले. ११ नोव्हेंबर १६७५ ईसवी, मघर सुदी ५ रोजी, चांदणी चौकातील कोतवालीजवळ एका वटवृक्षाखाली गुरु तेग बहादूर जी गहन ध्यानस्थ बसले. त्यांनी आपले मस्तक स्वतः जल्लादाच्या तलवारीखाली झुकवले; ज्या कारणासाठी त्यांनी प्राण दिले ते कारण निवडल्याप्रमाणेच आपल्या मृत्यूचा मार्गही त्यांनी शांतपणे निवडला.

गुरुजींचे पवित्र नश्वर अवशेष अपमानित होऊ नयेत म्हणून शूर शिखांनी धाडसी भक्तीची कृत्ये केली. भाई जैता जी (बाबा जीवन सिंह जी) यांनी एका चमत्कारिक धुळीच्या वादळात पवित्र शीश (सिस) मिळवले आणि अंत्यसंस्कारासाठी आनंदपूर साहिब येथे नेले. लखी शाह वंजारा आणि त्यांच्या पुत्राने गुरुजींचे पवित्र शरीर (धड) रायसीना येथील आपल्या घरात ठेवले (आज तेथे गुरुद्वारा रकाब गंज साहिब आहे) आणि गुप्तपणे अंत्यविधी करण्यासाठी आपले स्वतःचे घर पेटवून दिले. इ.स. १७८३ मध्ये कारोर सिंघिया मिसलचे सरदार बघेल सिंह (शीख संघाच्या लष्करी तुकड्यांपैकी एक) यांनी दिल्लीत विजयी प्रवेश केला आणि गुरुजींच्या सर्वोच्च बलिदानाच्या नेमक्या स्थानावर गुरुद्वारा शीश गंज साहिबची स्थापना केली.

• •
  श्री गुरू तेग बहादूर जी (१६२१–१६७५ ईसवी): शीख धर्मातील नववे दिव्य गुरू, ज्यांच्या सर्वोच्च बलिदानामुळे त्यांना अमर उपाधी हिंद दी चादर (भारताच्या सन्मानाचे रक्षक) प्राप्त झाली.
• •
  भाई मती दास, भाई दयाला आणि भाई सती दास जी: अविचल भक्तीचे आदर्श, ज्यांनी ओठांवर दैवी नामस्मरण ठेवून हौतात्म्य स्वीकारले.
• •
  भाई जैता जी (बाबा जीवन सिंह जी): शूर शीख शिष्य, ज्यांनी चांदणी चौकातून गुरुजींचे छिन्न शीश आदराने श्री आनंदपूर साहिबपर्यंत नेले; गुरू गोबिंद सिंह जी यांनी त्यांना "रंगरेटा गुरु का बेटा" ("रंगरेटा हा गुरूंचाच पुत्र आहे") या शाश्वत आशीर्वादाने गौरवले, ज्यामुळे त्यांच्या संपूर्ण समुदायाचा शीख परिवारात उन्नत दर्जा झाला.
• •
  भाई लखी शाह वंजारा: महान व्यापारी भक्त, ज्यांनी गुरुजींच्या शीर्षविरहित धडाचे अंत्यसंस्कार करण्यासाठी स्वतःचे घर अर्पण केले.
• •
  सरदार बघेल सिंह जी (१७३०–१८०२ ईसवी): प्रभावी शीख सेनापती, ज्यांनी १७८३ मध्ये आपल्या खालसा सैन्यासह दिल्लीत प्रवेश केला, शाही अभिलेखांद्वारे पवित्र हौतात्म्य स्थळे शोधली आणि शीश गंज साहिबसह दिल्लीतील पवित्र गुरुद्वारे उभारली.

सलोक महल्ला ९ (श्री गुरू ग्रंथ साहिब जी, अंग १४२९)

रोमन लिप्यंतर:

Balu chhutkio bandhan pare kachhoo na hot upaae ||

Kahu Nānak ab oat Hari gaj jio hohu sahāe ||53||

Balu hoā bandhan chhute sabhu kichhu hot upaae ||

Nānak sabhu kichhu tumrai hāth mahi tum hee hot sahāe ||54||

पवित्र अनुवाद आणि अर्थ:

"माझे बळ क्षीण झाले, मी बंधनात पडलो, आणि कोणताही उपाय हाती नाही. नानक म्हणतात, आता केवळ हरीचा आधार आहे; ज्याप्रमाणे बुडणाऱ्या गजाचे (हत्तीचे) रक्षण केलेत, त्याप्रमाणे माझेही सहाय्य करा. (५३)

बळ परत आले, बंधने तुटली, आणि प्रत्येक उपाय हाताशी आला. नानक: हे प्रभू, सर्वकाही तुझ्या हाती आहे; केवळ तूच माझा परम तारणहार आहेस! (५४)"