गुरुद्वारा-शीश-गञ्ज-साहिबः गुरु-तेग-बहादुर-महोदयस्य सर्वोच्च-बलिदानस्य पावन-पीठम्
पुरातन-देहली-नगरस्य चांदनी-चौक-क्षेत्रे विराजितं गुरुद्वारा-शीश-गञ्ज-साहिब-धाम तत् पावनं तीर्थं वर्तते यत्र नवम-गुरुणा श्रीगुरु-तेग-बहादुर-महोदयेन १६७५ तमे वर्षे धर्मरक्षार्थं मानवकल्याणार्थं च स्वशीर्षस्य सर्वोच्चं बलिदानं कृतम्। तीर्थयात्रिणः अत्र पवित्र-वटवृक्षस्य, ऐतिहासिक-कूपस्य, अविरत-गुरबाणी-कीर्तनस्य च दर्शनेन परमां शान्तिं निर्भयत्वं च प्राप्नुवन्ति।
तीर्थ-सङ्क्षिप्त-मार्गदर्शिका (दृष्टिपाते)
- •किम् इदम्: नवम-सिख-गुरोः श्रीगुरु-तेग-बहादुर-महोदयस्य तथा च तस्य निष्ठावतां भ्रातृ-मतीदास-सतीदास-दयाला-महाभागानां परमं शहादत-स्थलम्, यत्र १६७५ तमे वर्षे धर्मरक्षायै मानवाधिकारार्थं च स्वबलिदानं प्रदत्तम्।
- •यात्रायाः फलम्: भय-निवारणम्, निर्भयपद-प्राप्तिः, अहंकार-नाशः, परमां शान्तिश्च। गुरु-तेग-बहादुर-विरचितस्य सलोक महला ९ इत्यस्य पाठेन जीवः नश्वरसंसारस्य बन्धनेभ्यः मुच्यते।
- •कदा गन्तव्यम्: वर्षे ३६५ दिनानि, अहोरात्रं खुला। मार्गशीर्ष-मासे शहीदी-गुरुपर्व-दिने अत्यधिकः आध्यात्मिक-समागमः भवति।
- •कुत्र वर्तते: चांदनी चौक, पुरातन-देहली, भारतम्। रक्तदुर्गस्य (Red Fort) सम्मुखे।
- •विधिः मर्यादा च: शिरसि वस्त्रं धारणीयम्, पादत्राणानि बहिः स्थापनीयानि, चरणगङ्गा-जलेन हस्तपादं प्रक्षाल्य मुख्य-दरबार-साहिबे श्रीगुरुग्रन्थसाहिबस्य पुरतः मस्तक-नमनं (माथा टेकना) कुर्यात्।
पावन-इतिहासः पृष्ठभूमिः च
सप्तदश-शताब्द्यां मुग़ल-शासकस्य औरङ्गजेबस्य धार्मिक-उत्पीडनेन त्रस्ताः काश्मीर-देशस्य विद्वांसः पण्डित-कृपारामस्य नेतृत्वे आनन्दपुर-साहिबे नवम-गुरोः श्रीगुरु-तेग-बहादुर-महोदयस्य शरणम् आगताः। गुरुवर्यः अकथयत् यत् धर्मरक्षार्थं कस्यचित् परम-पवित्र-महात्मनः बलिदानम् आवश्यकम्। तदा तस्य नववर्षीयः पुत्रः बाल-गोबिन्द-रायः न्यवेदयत् यत् भवता अधिकः कः पवित्रतरः अस्ति।
ततः गुरुवर्यः धर्मरक्षार्थं देहलीं प्रति प्रस्थितवान्। देहल्यां मतीदास-सतीदास-दयाला-इत्यादिभिः सह गुरुमहोदयः कारागारे निक्षिप्तः। तेषां पुरतः एव तस्य शिष्याः क्रूरतमरीत्या मारिताः। तथापि गुरुवर्यः ईश्वरेच्छाम् अनुसरन् अविचलः तस्थौ। अन्ततः १६७५ तमे वर्षे मार्गशीर्ष-मासे चांदनी-चौक-स्थले वटवृक्षस्याधः गुरुमहोदयस्य शिरश्छेदः कृतः। ततः सरदार-बघेल-सिंह-महोदयेन १७८३ तमे वर्षे अस्मिन् स्थाने पावन-गुरुद्वारा-शीश-गञ्ज-साहिब-निर्मितिः कृता।
प्रमुख-पावन-स्थलानि
पावन-गुरबाणी-श्लोकः
ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ੯ ॥
ਬਲੁ ਛੁਟਕਿਓ ਬੰਧਨ ਪਰੇ ਕਛੂ ਨ ਹੋਤ ਉਪਾਇ ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਅਬ ਓਟ ਹਰਿ ਗਜ ਜਿਉ ਹੋਹੁ ਸਹਾਇ ॥੫੩॥
ਬਲੁ ਹੋਆ ਬੰਧਨ ਛੁਟੇ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੋਤ ਉਪਾਇ ॥
ਨਾਨਕ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਤੁਮਰੈ ਹਾਥ ਮਹਿ ਤੁਮ ਹੀ ਹੋਤ ਸਹਾਇ ॥੫੪॥
संस्कृत-भावार्थः:
यदा दैहिकं बलं क्षीणं भवति, बन्धनानि च आवृण्वन्ति, कोऽपि उपायः न दृश्यते, तदा हे नानक! केवलं भगवतः शरणं गन्तव्यम्—यथा सः ग्राहग्रस्तं गजेन्द्रं रक्षितवान्, तथा रक्षतु। यदा ईश्वरकृपा भवति, तदा आत्मबलं वर्धते, बन्धनानि च नश्यन्ति। हे प्रभो! सर्वं भवतः हस्ते अस्ति, भवान् एव परमः रक्षकः।
ज्ञातव्य-विशेषः
The exact spot where Guru Tegh Bahadur Ji was beheaded is preserved inside the Gurdwara, enclosed along with the trunk of the historic banyan tree under which he sat.
The historic well (Baoli/Kua Sahib) within the complex still provides sweet water, which Guru Sahib drank during his imprisonment at the Kotwali.
In 1783 CE, Sikh General Baba Baghel Singh used historical revenue records and elderly local witnesses to pinpoint the exact site of the martyrdom before constructing the original shrine.
A daring Sikh devotee, Bhai Jaita Ji, disguised himself and carried the severed head of Guru Tegh Bahadur Ji on foot over 300 kilometers to Sri Anandpur Sahib for sacred cremation rites.
Guru Tegh Bahadur Ji
सिखधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता