कुण्डलपुर र बडे बाबा

• •
  यो के हो: मध्यप्रदेशको दमोह जिल्लाको एउटा दिगम्बर जैन तीर्थस्थल। यो प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथको आसनस्थ मूर्तिका लागि प्रसिद्ध छ, जसलाई भक्तहरूले “बडे बाबा”, अर्थात् “महान् वृद्ध”, भन्छन्। यो स्थान श्रीधर केवलीको मोक्षप्राप्तिको ठाउँका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।
• •
  किन भ्रमण गर्ने: भक्तहरू बडे बाबाको दर्शन गर्न, प्रथम तीर्थंकरको त्यागको शिक्षामाथि शान्त मनन गर्न, र भक्तामर स्तोत्र पाठ गर्न आउँछन्। धेरै तीर्थयात्रीहरू भन्छन् कि यहाँ आउँदा मनमा शान्ति मिल्छ र कठिन समयमा बल प्राप्त हुन्छ।
• •
  कहिले भ्रमण गर्ने: अक्टोबरदेखि मार्चसम्म मौसम मृदु र सुखद हुन्छ। हरेक वर्ष मार्चमा, होलीपछिको केही समयमा, करिब दुई हप्ता चल्ने मेला लाग्छ। ऋषभनाथको मोक्ष कल्याणक माघ कृष्ण चतुर्दशीमा पर्छ, र यहाँ महावीर जयन्ती पनि मनाइन्छ।
• •
  कहाँ: मध्यप्रदेशको दमोह जिल्लामा, दमोह सहरबाट उत्तरपूर्वतर्फ करिब ३५ देखि ३७ किमि टाढा कुण्डलपुर। दमोह नजिकको रेलवे स्टेशन हो। नजिकको प्रमुख विमानस्थल जबलपुर हो, जुन करिब १४० किमि टाढा छ।
• •
  कसरी (विधि र नियम):
• •
  पोशाक: अभिषेक र पूजाका लागि पुरुषहरू सफा, नसिलाइएको सेतो वस्त्र, जस्तै धोती र दुपट्टा, लगाउँछन्। महिलाहरू सभ्य पोशाक लगाउँछन्। मन्दिरभित्र छालाका वस्तु निषेध छन्, र जुत्ता बाहिर खोल्नुपर्छ।
• •
  मार्ग: पहिले स्नान गर्नुहोस्, त्यसपछि बडे बाबाको मन्दिरमा प्रणाम गरी गर्भगृहको वरिपरि घडीको सुईको दिशामा तीन पटक परिक्रमा गर्नुहोस्। त्यसपछि डाँडा र तालतीरका अन्य मन्दिरहरूको दर्शन गर्नुहोस्।
• •
  नैवेद्य: जैन पूजाका आठ परम्परागत द्रव्य, अष्टद्रव्य, अर्पण गर्नुहोस्: जल, चन्दन, चामल, फूल, नैवेद्य, दीप, धूप र फल। अर्पण गर्दा नवकार मन्त्र पाठ गर्नुहोस्।

कुण्डलपुर दमोह जिल्लाका डाँडाहरूको बीचमा, वर्धमान सागर ताललाई छेउमा अवस्थित छ। दिगम्बर परम्परामा यसलाई त्यो स्थान मानेर पूजिन्छ जहाँ श्रीधर केवलीले मोक्ष प्राप्त गरे। जैन परम्परामा उनलाई सर्वज्ञ उपदेष्टा केवलीहरूमध्ये अन्तिमका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

तीर्थको केन्द्रमा ऋषभनाथको ठूलो आसनस्थ मूर्ति छ। यसको उचाइ करिब १५ फिट छ, र यो करिब ३ फिट उचाइको पीठमाथि बसेको छ। मूर्ति पद्मासनमा कुँदिएको छ, र यसका दुवैतर्फ उस्तै आकारका पार्श्वनाथका मूर्तिहरू छन्। दर्शनार्थीहरू प्रायः यसको शान्त मुखलाई वीतरागताको चित्र भन्छन्, अर्थात् आसक्ति र द्वेषबाट मुक्त अवस्था।

प्रारम्भिक सर्वेक्षकहरू मूर्ति कसको हो भन्नेमा सहमत थिएनन्। १८७८ मा एकजनाले यसलाई नेमिनाथको ठाने, र १८८४ मा अर्काले यो महावीरको हो भन्ने विश्वास गरे। आज मन्दिरको परम्परा र उपासकहरूले यसलाई प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथ भनी चिन्छन्।

स्थानीय परम्पराअनुसार, मूर्ति स्थापना गरिने ठाउँमा एक भक्तलाई सपनामा बाटो देखाइएको थियो। यो कथा बडे बाबाको पूजा कसरी सुरु भयो भन्ने वर्णन गर्ने धार्मिक किंवदन्तीका रूपमा चलिआएको छ। यो कुनै शास्त्रमा पाइँदैन, तर भक्तहरूले श्रद्धापूर्वक यसलाई सुनाउँछन्।

बडे बाबालाई राख्न नयाँ, अझ अग्लो मन्दिरको निर्माण १९९७ मा सुरु भयो, आदरणीय दिगम्बर साधु आचार्य विद्यासागरको प्रेरणामा। जनवरी २००६ मा मूर्ति त्यस मन्दिरमा सारियो। सम्पन्न मन्दिरको प्रतिष्ठा १६ देखि २३ फेब्रुअरी २०२२ सम्म भएको भव्य पञ्चकल्याणक प्रतिष्ठा महोत्सवमा गरियो। गजरथ जुलुस र हजारौं मूर्तिहरूको प्रतिष्ठाका लागि यस महोत्सवमा सयौं हजार तीर्थयात्रीहरू आए। आचार्य विद्यासागरको जन्म १९४६ मा भएको थियो, र २०२४ मा उनले सल्लेखना, अर्थात् जैन धर्मको शान्त र स्वेच्छिक जीवनान्त व्रत पालन गरेर देह त्याग गरे।

हालको मन्दिरहरूको सङ्ख्या प्रायः करिब ५८ भनिन्छ, र यसमा साना देवालयहरूको लामो सूची पनि छ। हालका सङ्ख्या र समयतालिकाका लागि तीर्थयात्रीहरूलाई स्थानीय ट्रस्टसँग सोधपुछ गर्न सल्लाह दिइन्छ।

कुण्डलपुर धेरै पुस्तादेखि दिगम्बर समुदायको उपासना स्थल भएको छ।

आचार्य विद्यासागर (१९४६ देखि २०२४) आफ्नो तपस्वी जीवनका लागि, र गोशाला, हातेकरघा कार्य र बालिका विद्यालय जस्ता धेरै सेवा परियोजनाहरूलाई प्रेरणा दिएकोमा स्मरणीय छन्। उनले हिन्दी महाकाव्य मूकमाटी पनि रचना गरे। उनको जीवन अहिंसा र अपरिग्रहका जैन व्रतहरूमा आधारित थियो।

सबै उमेरका तीर्थयात्रीहरू यहाँ आउँछन्, धेरै जना पैदल। दिगम्बर परम्परा र मध्य भारतमा यसको इतिहासको अध्ययन गर्ने विद्वान्हरू पनि यस स्थलमा आउँछन्।

बिहारको नालन्दा नजिक मिल्दोजुल्दो नामको कुण्डलपुर नामक अर्को स्थान छ, जुन परम्परागत रूपमा महावीरको जन्मसँग जोडिएको छ। त्यो मध्यप्रदेशको यस कुण्डलपुरसँग एउटै होइन।

कुण्डलपुरमा भक्तहरू प्रायः आचार्य मानतुङ्गलाई श्रेय दिइने भक्तामर स्तोत्रको सुरुको श्लोक पाठ गर्छन्। स्तोत्र प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथको स्तुतिबाट सुरु हुन्छ, जसलाई युगादि, अर्थात् युगको आरम्भका प्रभु भनिन्छ।

Bhaktāmara-praṇata-mauli-maṇi-prabhāṇām-

udyotakaṁ dalita-pāpa-tamo-vitānam ।

Samyak-praṇamya jina-pāda-yugaṁ yugādā-

vālambanaṁ bhava-jale patatāṁ janānām ॥

अर्थ: “युगको आरम्भका आश्रयस्वरूप जिनका दुवै चरणमा म पूर्ण श्रद्धाका साथ प्रणाम गर्छु। नमस्कार गर्ने देवताहरूका मुकुटका मणिहरूको प्रभालाई उनका चरणहरूले उज्यालो बनाउँछन्, तिनले पापको अन्धकार हटाउँछन्, र संसार-सागरमा डुब्दै गरेका मानिसहरूका लागि तिनै आश्रय हुन्।”