कुंडलपूर आणि बडे बाबा

• •
  हे काय आहे: मध्य प्रदेशातील दमोह जिल्ह्यातील एक दिगंबर जैन तीर्थ. ते प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथ यांच्या आसनस्थ प्रतिमेसाठी प्रसिद्ध आहे, जिला भाविक बडे बाबा, म्हणजे "थोर वडील", म्हणतात. हे स्थळ श्रीधर केवली यांच्या मोक्षप्राप्तीचे स्थान म्हणूनही स्मरले जाते.
• •
  का दर्शन घ्यावे: बडे बाबांच्या दर्शनासाठी, प्रथम तीर्थंकरांच्या त्यागाच्या उपदेशावर शांत चिंतनासाठी आणि भक्तामर स्तोत्र पठणासाठी भाविक येतात. अनेक यात्रेकरू सांगतात की हे स्थान संकटकाळी त्यांना शांती आणि बळ देते.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सौम्य आणि आल्हाददायक असतो. होळीनंतर लगेच, मार्च महिन्यात दरवर्षी एक जत्रा भरते, जी सुमारे दोन आठवडे चालते. ऋषभनाथ यांचे मोक्ष कल्याणक माघ कृष्ण चतुर्दशीला येते आणि येथे महावीर जयंतीही पाळली जाते.
• •
  कुठे: कुंडलपूर, दमोह शहराच्या ईशान्येस सुमारे ३५ ते ३७ किलोमीटरवर, दमोह जिल्हा, मध्य प्रदेश. दमोह हे जवळचे रेल्वे स्थानक आहे. सर्वात जवळचे मोठे विमानतळ जबलपूर असून ते सुमारे १४० किलोमीटर दूर आहे.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  वेशभूषा: अभिषेक आणि पूजेसाठी पुरुषांनी स्वच्छ, शिवण नसलेले पांढरे वस्त्र, जसे धोतर आणि उपरणे, परिधान करावे. स्त्रियांनी सभ्य पोशाख करावा. मंदिरांमध्ये चामड्याच्या वस्तूंना परवानगी नाही आणि पादत्राणे बाहेर ठेवावी लागतात.
• •
  मार्ग: प्रथम स्नान करा, मग बडे बाबांच्या मंदिरात नमस्कार करा आणि गर्भगृहाभोवती घड्याळाच्या दिशेने तीन वेळा प्रदक्षिणा घाला. त्यानंतर डोंगरावरील आणि तलावाकाठच्या इतर मंदिरांचे दर्शन घ्या.
• •
  अर्पण: जैन पूजेतील पारंपरिक आठ द्रव्ये, म्हणजे अष्टद्रव्य, अर्पण करा: जल, चंदन, तांदूळ, फुले, नैवेद्य, दीप, धूप आणि फळ. हे अर्पण करताना नवकार मंत्राचे पठण करा.

कुंडलपूर दमोह जिल्ह्याच्या डोंगरांमध्ये, वर्धमान सागर तलावाच्या शेजारी वसले आहे. दिगंबर परंपरेत हे स्थान श्रीधर केवली यांनी मोक्षप्राप्ती केली तिथे पूज्य मानले जाते. जैन परंपरेत ते सर्वज्ञ शिक्षक असलेल्या केवलींमधील शेवटचे म्हणून स्मरले जातात.

तीर्थाच्या केंद्रस्थानी ऋषभनाथांची मोठी आसनस्थ प्रतिमा आहे. ती सुमारे १५ फूट उंच असून सुमारे ३ फूट उंचीच्या पीठावर बसलेली आहे. प्रतिमा पद्मासनात कोरलेली असून तिच्या दोन्ही बाजूंना तितक्याच आकाराच्या पार्श्वनाथांच्या प्रतिमा आहेत. भाविक अनेकदा तिच्या शांत मुखाला वीतरागता, म्हणजे आसक्ती आणि द्वेषापासून मुक्त अवस्थेचे चित्र म्हणून वर्णन करतात.

सुरुवातीच्या सर्वेक्षणकर्त्यांचे एकमत नव्हते की ही प्रतिमा कोणाची आहे. एकाला ती १८७८ मध्ये नेमिनाथांची वाटली, तर दुसऱ्याने १८८४ मध्ये ती महावीरांची असल्याचे मानले. आज मंदिराची परंपरा आणि उपासक तिला प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथांची म्हणून ओळखतात.

स्थानिक परंपरा सांगते की एका भक्ताला स्वप्नात दाखवले गेले की प्रतिमा कोठे स्थापन करायची. ही कथा बडे बाबांची येथे उपासना कशी सुरू झाली याची श्रद्धापूर्ण आख्यायिका म्हणून सांगितली जाते. ती कोणत्याही शास्त्रात आढळत नाही, आणि भाविक ती आदराने सांगतात.

बडे बाबांना सामावून घेण्यासाठी एक नवे, उंच मंदिर १९९७ मध्ये आदरणीय दिगंबर मुनी आचार्य विद्यासागर यांच्या प्रेरणेने बांधण्यास सुरुवात झाली, आणि जानेवारी २००६ मध्ये प्रतिमा त्यात हलवण्यात आली. पूर्ण झालेल्या मंदिराची प्रतिष्ठा पंचकल्याणक प्रतिष्ठा महोत्सवात झाली; हा बहुदिवसीय प्रतिष्ठा सोहळा तीर्थंकरांच्या जीवनातील पाच शुभ प्रसंगांचे पुनर्नाट्य करतो. तो १६ ते २३ फेब्रुवारी २०२२ दरम्यान पार पडला, त्यासाठी लाखो यात्रेकरू आले होते; तेथे गजरथ, म्हणजे हत्तींनी ओढलेली औपचारिक रथयात्रा, आणि हजारो प्रतिमांची प्रतिष्ठा झाली. आचार्य विद्यासागर यांचा जन्म १९४६ मध्ये झाला आणि सल्लेखना, म्हणजे शांत आणि स्वेच्छेने देहत्यागाचे जैन व्रत पाळून २०२४ मध्ये त्यांचे निधन झाले.

ही सुरुवातीची डोंगर आणि तलावाकाठची मोजणी (सुमारे २० आणि सुमारे ३०) एका जुन्या सर्वेक्षणातील आहे; सध्याची मंदिरांची संख्या सुमारे ५८ असल्याचे सांगितले जाते, जे तेव्हापासूनची वाढ आणि लहान देवालयांची मोठी यादी दर्शवते. यात्रेकरूंनी सध्याच्या आकडेवारी आणि वेळांसाठी स्थानिक ट्रस्टकडे चौकशी करावी.

कुंडलपूर अनेक पिढ्यांपासून दिगंबर समुदायासाठी उपासनेचे स्थान राहिले आहे.

आचार्य विद्यासागर (१९४६ ते २०२४) त्यांच्या कठोर तपस्वी जीवनासाठी आणि गोशाळा, हातमाग कार्य व मुलींच्या शाळांसह अनेक सेवाकार्यांना प्रेरणा दिल्याबद्दल स्मरले जातात. त्यांनी मूकमाटी हे हिंदी महाकाव्यही रचले. त्यांचे जीवन अहिंसा आणि अपरिग्रह या जैन व्रतांवर आधारित होते.

सर्व वयोगटांचे यात्रेकरू येथे येतात, अनेक जण पायी. दिगंबर परंपरा आणि मध्य भारतातील तिच्या इतिहासाचा अभ्यास करणारे विद्वानही या स्थळाला भेट देतात.

बिहारमधील नालंदाजवळचे कुंडलपूर हे नावसाम्य असलेले वेगळे स्थान आहे; परंपरेनुसार ते महावीरांच्या जन्माशी संबंधित आहे. मध्य प्रदेशातील हे कुंडलपूर ते नव्हे.

कुंडलपूर येथे भाविक अनेकदा आचार्य मानतुंग यांनी रचले असे मानले जाणारे भक्तामर स्तोत्राचा आरंभीचा श्लोक म्हणतात. हे स्तोत्र प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथ यांच्या स्तुतीने सुरू होते; त्यांना युगादि, म्हणजे युगाच्या आरंभाचे स्वामी, असे म्हटले जाते.

Bhaktāmara-praṇata-mauli-maṇi-prabhāṇām-

udyotakaṁ dalita-pāpa-tamo-vitānam ।

Samyak-praṇamya jina-pāda-yugaṁ yugādā-

vālambanaṁ bhava-jale patatāṁ janānām ॥

अर्थ: "युगाच्या आरंभाचा आधार असलेल्या जिनांच्या दोन चरणकमलांना मी पूर्ण भावाने वंदन करतो. नमस्कार करणाऱ्या देवांच्या मुकुटातील मण्यांची प्रभा ज्या चरणांनी उजळते, जे पापरूपी अंधाराचा विस्तार नष्ट करतात, आणि जे भवसागरात बुडणाऱ्या लोकांचे आश्रयस्थान आहेत."