संवरजातकम्

इयं कथा जातकसङ्ख्यायां ४६२ इति अभिलिखिता अस्ति, तस्याः गद्यभागः जातकट्ठवण्णनायां संरक्षितः अस्ति। प्राचीनकाले यदा राजा ब्रह्मदत्तः वाराणस्याः समृद्धे काशिराज्ये शासनं करोति स्म, तदा तस्मै शतं राजपुत्राः जाताः। ज्येष्ठः राजकुमारः उपोसथः आसीत्, यः प्रबलः महत्त्वाकाङ्क्षी च आसीत्, किन्तु सर्वेषु कनिष्ठः राजकुमारः संवरः आसीत्। राजकुमाराः यौवनं प्राप्य राजा तेषु प्रत्येकं पृथक् पृथक् जनपदं शासनाय नियुक्तवान्। परन्तु संवरः स्वाभाविकया विनम्रतया प्रज्ञया च युक्तः आसीत्, अतः सः राजधान्यामेव स्थित्वा स्वपितुः सेवां कर्तुं राज्यस्य कल्याणं च साधयितुं इच्छति स्म। तस्मै न कोऽपि जनपदः दत्तः, न च कोऽपि सैन्यः तस्याधीनः कृतः। एवं तस्य पाश्वे राजधान्यां सेवारताभ्यः जनेभ्यः अधिकारिभ्यश्च अर्जितविश्वासातिरिक्तं कोऽपि शक्त्याधारः नासीत्।

राजकुमारः संवरः राजपुरोहितात् परामर्शं प्राप्तवान्, यः विद्वान् ऋषिः आसीत्, राज्ञः पुत्राणां पितुः स्थाने स्थितः, यः अस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः आसीत्। ऋषिः युवराजाय अवदत्: “हे प्रिय राजकुमार, यदि त्वं सत्यां महत्तां रक्षणं च इच्छसि, तर्हि लौकिकेषु षड्यन्त्रेषु मा प्रवर्तस्व। प्रत्युत अविचलां विनम्रतां सेवस्व, शुद्धं शीलम् अभ्यस्य, सर्वैः सह मृदु वद, नगरम् आगतान् सदाचारिणः तपस्विनः सत्कुरु, सेवकान्, मन्त्रिणः, नागरिकांश्च यथार्थया कृपया व्यवहर।”

एतं उपदेशं हृदि निधाय राजकुमारः संवरः अनुकरणीयं सदाचारयुक्तं जीवनं यापयति स्म। यदा कदा पवित्रास्तपस्विनः वाराणसीं प्राविशन्, तदा सः तान् आदरेण स्वागतं करोति स्म, तेषां पादौ प्रक्षालयति स्म, उत्तमं भिक्षादानं च प्रयच्छति स्म। यदा यदा राजामात्याः, राजरक्षकाः, साधारणाः शिल्पिनः च कष्टं प्राप्नुवन्ति स्म, तदा तदा संवरः विवेकपूर्वकं सहायतां सान्त्वनवाचं च प्रददाति स्म। कालेन उच्चतमात् मन्त्रिणः आरभ्य विनम्रतमान् श्रमिकान् यावत् सर्वे जनाः संवरं स्वप्रियं संरक्षकं मत्वा पूजयन्ति स्म।

यदा राजा ब्रह्मदत्तः मारकरोगेण पीडितः अभवत्, तदा दरबारिणः तं स्वशतपुत्रेषु उत्तराधिकारिणं नामयितुम् अयाचन्त। राजा अवदत्: “मम सर्वे पुत्राः समर्थाः सन्ति, किन्तु यः सर्वाधिकं सद्गुणं प्रजाहृदयस्य नियन्त्रणं च धारयति, तमेव त्वं चिनु।” राज्ञः मृत्योः अनन्तरं मन्त्रिणः, पुरोहिताः, नागरिकाश्च सर्वसम्मत्या कनिष्ठं संवरं नवीनं राजानम् अभिषिक्तवन्तः, उपोसथं स्वयम् अपि सहितान् एकोननवतिं ज्येष्ठान् भ्रातॄन् अतिक्रम्य। एषः निर्णयः जन्मक्रमेण, सेनया, भूप्रदेशेन वा न, केवलं ख्यात्या एव प्रदत्तः आसीत्, राज्ञा दरबारिभ्यः दत्तस्य आदेशस्य अभीष्टं फलमेव एतत्।

यदा उपोसथः तथा अन्ये अष्टनवतिः ज्येष्ठभ्रातरः श्रुतवन्तः यत् तेषां कनिष्ठभ्राता राजा अभिषिक्तः अस्ति, तदा ते क्रोधेन अभिभूताः अभवन्। स्वसैन्यानि सम्मील्य एकोननवतिभ्रातरः वाराणसीं प्रति आक्रमणं कृत्वा नगरं परिवेष्टितवन्तः, संवरं वा मुकुटं त्यक्तुं वा युद्धे सम्मुखीभवितुं वा आदिशन्। राजसैन्यं संवरं युद्धं प्रवर्तयितुम् आग्रहत, किन्तु धार्मिकः राजा एकबिन्दुमपि रक्तं पातयितुं न अनुमतवान्।

तस्मात् संवरः राजा स्वज्येष्ठेभ्यः गभीरभक्त्या सन्देशं प्रेषितवान् यत् राजकीयाः सर्वे कोषाः आयाश्च समानरूपेण तेषामेव सन्ति। सः राजकोषं शतसमभागेषु विभज्य एकोननवतिभागान् भ्रातॄणां शिबिरेषु भव्यरूपेण प्रेषितवान्। एतेन निःस्वार्थविनम्रतया अपारया उदारतया च चकितः उपोसथः स्वयम् एकाकी राजप्रासादं प्रविश्य वृत्तान्तं परीक्षितुम् अगच्छत्। तत्र राजा संवरः आदरपूर्वकं साष्टाङ्गं प्रणमन् शुद्धां मैत्रीं (मेत्ताम्) प्रसारयन् अपश्यत्, तदा उपोसथस्य क्रोधः पूर्णतः अपगतः। सः स्वभ्रातरम् आलिङ्ग्य सम्बद्धान् सैन्यान् विसृज्य च अनन्तां निष्ठां प्रतिज्ञातवान्, घोषयन् यत् यथार्थः नैतिकः सद्गुणः लोहसैन्येभ्यः अपि अधिकं बलं धारयति।

भगवान् बुद्धः इमां जातककथां जेतवने एकस्य भिक्षोः विषये अकथयत्, यः निरुत्साहितः अभवत् तथा च स्वसाधनायां प्रयत्नं त्यक्तवान्। कथान्ते भगवान् तमेव निरुत्साहितं भिक्षुं राजा संवरः इति, सारिपुत्रं (स्वयोः प्रधानशिष्ययोः एकम्) उपोसथराजकुमारः इति, तथा च स्वयं तस्मिन् जन्मनि यः प्रथमं युवराजाय विनम्रतायाः संयमस्य च परामर्शं दत्तवान्, तं प्राज्ञं मन्त्रिणम् इति अभिज्ञातवान्। एषा अभिज्ञा सम्पूर्णां कथां धैर्यस्य अपि शिक्षारूपेण पुनः प्रस्तौति, यथा सदाचारः अपि। यः भिक्षुः प्रयत्नं त्यक्तवान्, तस्मै पूर्वजन्मस्य उदाहरणं दर्शितम्, यत्र धैर्यपूर्णा, अनाडम्बरा सदाचारिता, प्रत्येकपरीक्षायाम् अनिर्विण्णतया स्थिता, एकमपि युद्धं विना एकोननवतिसशस्त्रभ्रातॄन् मित्रतां प्रति परिवर्तयितुं पर्याप्ता अभवत्।