नच्च जातकम्

इयं कथा एकनिपाते द्वात्रिंशं जातकम् इति अभिलिखिता अस्ति; पालिजातकसंग्रहस्य प्रथमः ग्रन्थः एकनिपातः, तस्य गद्यभागः जातकट्ठकथायां सुरक्षितः। आदिकाले सुवर्णयुगे पशवः सिंहं स्वराजत्वेन अवृण्वन्, मत्स्याः महामत्स्यम् आनन्दं च। हिमवति समागताः पक्षिणः सुवर्णहंसं नाम दीप्तिमन्तं राजानं स्वाधिपत्ये अवृण्वन्। स पक्षिराजः बोधिसत्त्वः आसीत्।

सुवर्णहंसराजस्य एका सुन्दरी कन्या आसीत्। राजा तस्यै दुर्लभं वरम् अददात्: सा विश्वे यं पक्षिणं रोचते, तम् एव स्वपतिं वरयितुम् अर्हति स्म। राजा सर्वेभ्यः पर्वतेभ्यः वनेभ्यः समुद्रेभ्यश्च पक्षिणः आह्वयत्। गरुडाः, हंसाः, शुकाः, तित्तिराः, कोकिलाः, उलूकाश्च विशाले शिलामये रङ्गस्थले समागताः। सभारम्भात् पूर्वं कोऽपि प्रार्थी कुलेन पक्षैः वा निष्कासितः नासीत्; राजकुमार्याः वरणं तस्याः एव स्वतन्त्रम् आसीत्, यत् सर्वेषां समक्षं सम्पादितम्।

तरुणी राजकुमारी प्रार्थिभिः पक्षिभिः सह चलन्ती एकं दीप्तिमन्तं मयूरम् अपश्यत्। तस्य कण्ठः परिमार्जितलाजवर्दमणिवत् अभासत, शिखा नीलमणीनां मुकुटम् इव आसीत्, पुच्छं च स्वर्णसूर्यैः चित्रितं जीवन्मरकतपटम् इव पश्चाद् अनुवर्तते स्म। राजकुमारी स्वपक्षम् उन्नीय अवदत्: “तात, अयं दिव्यः प्राणी मम स्वामी पतिश्च भवतु!” सभायां सम्मतेः मन्दः ध्वनिः प्रसृतः; इतरेषां साधारणपिच्छानां मध्ये मयूरस्य वर्णच्छटा क्षणं यावत् तं वरणं सर्वथा स्पष्टम् अदर्शयत्।

स्ववरणं श्रुत्वा गर्वेण उन्मत्तः मयूरः सभामध्यं गत्वा अवदत्: “यूयं मम अद्भुतनृत्यकौशलस्य परमां सीमां नाद्राक्ष्ट!” स्वपिच्छानि विस्तार्य विशालं व्यजनम् इव कृत्वा सः उन्मादेन नर्तितुं कूर्दितुं च आरभत। स्वगर्वेण परिभ्रमणेन च तस्य पिच्छानि ऊर्ध्वं नमन्ति स्म, पक्षौ विस्तीर्णौ अभवताम्; स च निर्लज्जः भयचकितायाः सभायाः पुरतः स्वस्य नग्नम् अधोभागं गुह्यदेशं च प्रादर्शयत्।

एतं गर्वस्य अशोभनं प्रदर्शनं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः अतीव विरक्तः अभवत्। सः पक्षिणां समक्षम् उत्थाय संयतया राजोचितया तिरस्कारवाण्या अवदत्: “अस्य प्राणिनः कण्ठध्वनिः मधुरः पिच्छानि च दीप्तानि सन्ति, किन्तु अस्य हृदये विनीता ह्रीः नास्ति, न च लोकनिन्दायाः भयम् अपत्रपा। सभायां स्वविनयं नृत्यता यः विनाशितवान्, तस्मै अहं स्वप्रियां दुहितरं कदापि न दास्यामि!”

ततः पक्षिराजः स्वकन्यां स्वभागिनेयाय विनीताय राजहंसाय, स्वजातीयाय, विवाहेन प्रादात्। अपमानितः लज्जितश्च मयूरः सभातः क्रोशन् पलायितः, स्वपिच्छानि सङ्कुच्य सर्वथा निन्दितः। सभायां कोऽपि राज्ञः विनिश्चयं न विरुद्धवान्; क्षणपूर्वं मयूरस्य सौन्दर्यं प्रशंसन्तः पक्षिणः अधुना मौनेन पश्यन्ति स्म यत् तस्य स्वकीयं प्रदर्शनं कस्यापि प्रतिद्वन्द्विनः आपत्तितः अधिकं तं विनाशितवत्।

बुद्धः इयं जातकं तदा आख्यत् यदा भिक्षुः बहूनि चीवराणि उपकरणानि च अनुचितसंख्यया सञ्चितवान् इति ज्ञातम्, परिचारकैः सज्जितं भोजनभाण्डारं च अरक्षत्; यत् संन्यासिनः सरलजीवनाय नासीत् उचितम्। अस्मिन् विलासे पृष्टे सः सर्वं संयमं विहाय क्रोधेन स्वचीवराणि अवदारयत्, यथाभिरुचि विचरिष्यामीति घोषितवान्, सभासमक्षं पूर्ववत् मयूरवत् निर्वस्त्रः अतिष्ठत्। बुद्धः तं लज्जितं भिक्षुम् एव पूर्वजन्मनि मयूरम् इति अभिजानाति स्म; बोधिसत्त्वः स्वयं तस्य विनिश्चयकर्ता सुवर्णहंसराजः आसीत्, यस्य विनिश्चयं मयूरस्य स्वगर्वः सर्वस्वहारि अभवत्।

इयं कथा जातकपरम्परायां लोकरक्षकयोः ह्रीः-अपत्राप्ययोः प्रामाणिकम् उदाहरणम् अस्ति; आन्तरिकविनयम् आत्मसंयमं च विना बाह्या दीप्तिः अन्ततः यत् सौन्दर्यमात्रेण लब्धम् इव प्रतीयते, तद् नश्यति इति दर्शयति। एतस्य जातकस्य पूर्वकथया सह पठन्तः अट्ठकथाकाराः लक्षयन्ति यत् मयूरः भिक्षुश्च द्वावपि यत् पूर्वमेव सुरक्षितम् आसीत् तद् हारितवन्तौ: स्वेच्छया वृता वधूः, चीवरभोजनयुक्तं जीवनं च। केवलं प्रशंसां वा संशोधनं वा सभासमक्षं संयमं विना सोढुम् असमर्थतया।